MP Board Class 10th Sanskrit व्याकरण सन्धि-प्रकरण

MP Board Class 10th Sanskrit व्याकरण सन्धि-प्रकरण MP Board Class 10th Sanskrit व्याकरण सन्धि-प्रकरण दो या दो से अधिक वर्गों का मेल सन्धि है। दो या बहुत-से वर्णों को मिलाने से जो परिवर्तन होता है उसे सन्धि कहते हैं, जैसे- विद्या + अलायः = विद्यालयः। सन्धि के भेद-सन्धि के तीन भेद होते हैं (I) स्वरः … Read more

MP Board Class 10th Sanskrit व्याकरण समास-प्रकरण

MP Board Class 10th Sanskrit व्याकरण समास-प्रकरण MP Board Class 10th Sanskrit व्याकरण समास-प्रकरण ‘समसनं समासः’ अर्थात् संक्षेपीकरण को समास कहते हैं। दो या दो से अधिक शब्दों की विभिक्ति हटाकर और उन्हें एक साथ जोड़कर एक शब्द बनाने की प्रक्रिया को समास कहते हैं। इस प्रकार मिला हुआ पद ‘समस्त पद’ अथवा ‘सामासिक पद’ … Read more

MP Board Class 10th Sanskrit व्याकरण कारक एवं उपपद विभक्ति प्रकरण

MP Board Class 10th Sanskrit व्याकरण कारक एवं उपपद विभक्ति प्रकरण MP Board Class 10th Sanskrit व्याकरण कारक एवं उपपद विभक्ति प्रकरण कारक-“साक्षात् क्रियान्वयित्वं कारकम्” अर्थात् जिस शब्द का क्रिया के साथ सीधा सम्बन्ध होता है, वह कारक कहलाता है। हिन्दी में विभक्तियाँ (कारक) आठ होती हैं। संस्कृत में सम्बोधन को प्रथमा विभक्ति के अंतर्गत … Read more

MP Board Class 10th Sanskrit व्याकरण प्रत्यय-प्रकरण

MP Board Class 10th Sanskrit व्याकरण प्रत्यय-प्रकरण MP Board Class 10th Sanskrit व्याकरण प्रत्यय-प्रकरण प्रत्यय की परिभाषा-यः शब्दः धातोः प्रातिपदिकस्य वा अन्ते संयुज्य विशेषार्थस्य बोधं कारयति सः प्रत्ययः। अथवा धातूनां प्रातिपदिकानां च अन्ते ये प्रयुज्यन्ते ते प्रत्ययाः। अर्थात् किसी धातु अथवा शब्द के बाद में किसी विशेष अर्थ को प्रकट करने के लिए जो शब्दांश … Read more

MP Board Class 10th Sanskrit व्याकरण अव्यय-प्रकरण

MP Board Class 10th Sanskrit व्याकरण अव्यय-प्रकरण MP Board Class 10th Sanskrit व्याकरण अव्यय-प्रकरण अव्यय (अविकारी शब्द) की परिभाषा संस्कृत में निम्न प्रकार से दी गयी है सदृशं त्रिषु लिङ्गेषु सर्वासु व विभक्तिषु। वचनेषु च सर्वेषु यन्न व्येति तदव्ययम्॥ अर्थात् जिन शब्दों में लिंग, कारक और वचन के कारण किसी प्रकार का परिवर्तन (विकार) नहीं … Read more

MP Board Class 10th Sanskrit व्याकरण संख्या बोध प्रकरण

MP Board Class 10th Sanskrit व्याकरण संख्या बोध प्रकरण MP Board Class 10th Sanskrit व्याकरण संख्या बोध प्रकरण ♦ १ से १०० तक संस्कृत में संख्याएँ १. एकम् २. द्वे ३. त्रीणि ४. चत्वारि ५. पञ्च ६. षट् ७. सप्त ८. अष्ट, अष्टौ ९. नव १०. दश् ११. एकादश १२. द्वादश १३. त्रयोदश १४. चतुर्दश … Read more

MP Board Class 10th Sanskrit व्याकरण समय ज्ञान-प्रकरण

MP Board Class 10th Sanskrit व्याकरण समय ज्ञान-प्रकरण MP Board Class 10th Sanskrit व्याकरण समय ज्ञान-प्रकरण घड़ी के चित्र की सहायता से अंकों के स्थान पर संस्कृत में शब्दों में समय लिखना

MP Board Class 10th Sanskrit व्याकरण अशुद्धिसंशोधन-प्रकरण

MP Board Class 10th Sanskrit व्याकरण अशुद्धिसंशोधन-प्रकरण MP Board Class 10th Sanskrit व्याकरण अशुद्धिसंशोधन-प्रकरण १. वचन सम्बन्धी अशुद्धियाँ अशुद्ध वाक्य – शुद्ध वाक्य १. जीवाः प्राणेन जीवन्ति। – जीवाः प्राणैः जीवन्ति। २. सर्वः बालिकाः गच्छिन्ति। – सर्वे बालिकाः गच्छन्ति। ३. सः पुरुषाः सन्ति। – ते पुरुषाः सन्ति। ४. तौ बालकः अस्ति। – सः बालकः अस्ति। … Read more

MP Board Class 10th Sanskrit व्याकरण उपसर्ग-प्रकरण

MP Board Class 10th Sanskrit व्याकरण उपसर्ग-प्रकरण MP Board Class 10th Sanskrit व्याकरण उपसर्ग-प्रकरण धातु या धातु से बने अन्य शब्दों (संज्ञा, विशेषण) आदि से पूर्व लगने वाले निम्नलिखित २२ शब्दांशों को उपसर्ग कहते हैं- (१) प्र, (२) परा, (३) अप, (४) सम्, (५) अनु, (६) अव, (७) निस् , (८) निर्, (९) दुस्, (१०) … Read more

MP Board Class 10th Sanskrit व्याकरण शब्द रूप-प्रकरण

MP Board Class 10th Sanskrit व्याकरण शब्द रूप-प्रकरण MP Board Class 10th Sanskrit व्याकरण शब्द रूप-प्रकरण संज्ञा, सर्वनाम और विशेषणों में लिंग के अनुसार एवं शब्दों के अन्तिम स्वर अथवा अन्तिम व्यञ्जन के अनुसार परिवर्तन होता है। जिस प्रकार हिन्दी भाषा में कंर्ता, कर्म, करण आदि कारकों का सम्बन्ध प्रकट करने के लिए “ने, को, … Read more