KSEEB Solutions for Class 10 Sanskrit नंदिनी Chapter 17 छन्दः
Karnataka State Syllabus Class 10 Sanskrit नंदिनी Chapter 17 छन्दः
छन्दः Questions and Answers, Summary, Notes
Introduction:
The poetic composition is regulated by meters. Meter (prosody) consists of fixed groups of syllables known as Aksharaganas and Matraganas. Aksharagana is called वृत्त and matragana is called जाति (अक्षरगण = position of syllables, मात्रागण = syllabic instants)
पीठिका
छन्दोयुक्तपद्यं वृत्तं जातिश्चेति द्विधा विभक्तम्। अक्षरगणकं छन्दः वृत्तम्। मात्रागणकं छन्दः जातिः । मात्रा नाम उच्चारणकालः। अत्र केचन वृत्तानां परिचयः कार्यते ।
1. इन्द्रवज्रा
अस्मिन्वृत्ते प्रतिपादम् एकादशाक्षराणि भवन्ति। अत्र त-त-ज गणाः गुरुद्वयश्च।
लक्षणम् – स्यादिन्द्रवज्रा यदि तौ जगौ गः ।
In each quarter of the verse there are cleven syilables, laving त-त-ज ganas and ending in two guru syllables.
उदाहरणम् :
2. वंशस्थम्
अस्मिन् वृत्ते प्रतिपादम् द्वादशाक्षराणि ज-त-ज-र गणाः भवन्ति
In this matter, every line consists of twelve syllables and every lire contains ज-त-ज-र ganas respectively. लक्षणम् – जतौ तु वंशस्थमुदीरितं जरौ ।
उदाहरणम्
3. वसन्ततिलका
अस्मिन् वृत्ते प्रतिपादम् चतुर्दशाक्षराणि सन्ति । त-भ-ज-ज गणाः गुरुद्वयश्च।
In this meter, every line consists of त-भ-ज-ज ganas respectively and two gurus at the end. There are fourteen syllables in each line.
लक्षणम् – उक्ता वसन्ततिलका तभजा जगौगः ।
उदाहरणम्
4. मालिनी
अस्मिन् वृत्ते प्रतिपादं पंचदशाक्षराणि भवन्ति । न-न-म-य-य गणाः भवन्ति।
This meter consists of न-न-म-य-य ganas fifteen letters in each line.
लक्षम् – ननमर ययुतेयं मालिनी भोगिलोकैः ।
उदाहरणम्
अभ्यासः
I. प्रस्तारं विलिख्य गणविभागं कृत्वा छन्दो नाम लिखत ।
प्रश्न 1.
क्षारं जलं वारिमुचः पिबन्ति ।
उत्तरम्
अस्मिन् श्लोकपादे ‘इन्द्रवज्रा’ वृत्तं वर्तते ।
लक्षणम् – स्यादिन्द्रवज्रा यदितौज गौगः ।
प्रतिपादन एकादशाक्षराणि भवन्ति।
‘त-त-ज गणाः गुरुद्वयश्च ।।
प्रश्न 2.
धर्मश्च जानाति नरस्य वृत्तम् ।
उत्तरम्
अस्मिन् श्लोकपादे ‘इन्द्रवज्रा’ वृत्तं वर्तते ।
लक्षणम् – प्रतिपादम् एकादशाक्षराणि भवन्ति।
त-त-ज गणाः गुरु द्वयश्य ।
प्रश्न 3.
प्रलीनभूपालमपि स्थिरायति ।
उत्तरम्
अस्मिन् श्लोकपादे ‘वंशस्थं’ वृत्तं वर्तते ।
लक्षणम् – जतौतु वंशस्थमुदीरितं जरौ ।
अत्र प्रतिपादं द्वादशाक्षराणि ।
ज-त-ज-र गणाः सन्ति ।।
प्रश्न 4.
संसारिकार्तिहरणं शरणं प्रपद्ये
उत्तरम्
अस्मिन् श्लोकपादे ‘वसन्ततिलका’ वृत्तं वर्तते ।
लक्षणम् – उक्ता वसन्ततिलका तभजाजगौ गः।
अत्र प्रतिपादं चतुर्दशाक्षराणि,
त-भ-ज-ज गणाः गुरुद्वयश्च ।
प्रश्न 5.
वनभुवितनुमात्रत्राणमाज्ञापितं मे ।
उत्तरम्
अस्मिन् श्लोकपादे ‘मालिनी’ वृत्तं वर्तते ।
लक्षणम् – ननमयययुतेयं मालिनी भोगिलोकैः ।।
अत्र प्रतिपादं पञ्चदशाक्षराणि भवन्ति ।
न-न-म-य-य गणाः भवन्ति ।
प्रश्न 6.
मातेव रक्षति पितेव हिते नियुङ्क्ते ।
उत्तरम् अस्मिन् श्लोकपादे ‘वसन्ततिलका’ वृत्तं वर्तते ।
लक्षणम् – उक्ता वसन्ततिलका तभजाज गौगः ।
अत्र प्रतिपादं चतुर्दशाक्षराणि त-भ-ज-ज गणाः गुरुद्ववश्च ।
इतरप्रश्नाः
I. सूक्तम् उत्तरं चित्वा लिखत ।
प्रश्न 1.
अक्षरगणस्य नामान्तरम् इदम् अस्ति ।
(a) वृत्तम्
(b) जातिः
(c) उपजातिः
(d) अर्धवृत्तम्
प्रश्न 2.
अस्मिन् वृत्ते प्रतिपादं चतुर्दशाक्षराणि भवन्ति।
(a) वंशस्थम्
(b) मालिनी
(c) इन्द्रवज्रा
(d) वसन्ततिलका
प्रश्न 3.
न-न-म-य-य गणाः अस्मिन् वृत्ते भवन्ति।
(a) वंशस्थम्
(b) उपजातिः
(c) मालिनी
(d) शालिनी
प्रश्न 4.
छन्दोयुक्तपद्यं एवंविधा विभक्तम् ।
(a) द्विधा
(b) त्रिधा
(c) चतुर्था
(d) पञ्चधा
प्रश्न 5.
उच्चारणकालः एवं कथ्यते ।
(a) कालः
(b) मात्रा
(c) सुमात्रा
(d) जातिः
II. संयोज्य लिखत ।
अ – आ
1. इन्द्रवज्रा – 1. ज-त-ज-र गणाः
2. वंशस्थम् – 2. एकादशाक्षराणि
3. वसन्ततिलका – 3. षोडशाक्षराणि
4. मालिनी – 4. चर्तुदशाक्षराणि
– 5. पञ्चदशाक्षराणि
उत्तरम्
१ – २, २ – १, ३ – ४, ४ – ५
The Complete Educational Website