RBSE Class 10 Sanskrit व्याकरणम् शब्दरूपाणि

RBSE Class 10 Sanskrit व्याकरणम् शब्दरूपाणि

RBSE Class 10 Sanskrit व्याकरणम् शब्दरूपाणि

संस्कृत में सामान्यतः दो प्रकार के पद होते हैं-सुबन्त और तिङन्त। जैसा कि महर्षि पाणिनी ने कहा है ‘सुप्तिङन्तं पदम्।’ जिन प्रातिपदिकों के अन्त में सुप् विभक्तियाँ होती हैं, वे ‘सुबन्त’ हैं। सुबन्त पद क्रियापदों से भिन्न होते हैं। संज्ञा, विशेषण आदि पद सुबन्त होते हैं। जैसे-राम + सु = रामः, हर + सु = हरः, गीता + सु = गीता, सीता + सु = सीता, सुन्दर + सु = सुन्दरः, शुभ + सु = शुभः आदि। ‘सुप्’ प्रत्याहार है जिसमें इक्कीस (21) प्रत्यय (विभक्तियाँ) हैं। यथा –

एकविंशतिः विभक्तय: –

(अ) संज्ञा-शब्दाः।

छात्र शब्द (अकारान्त पुल्लिंग)

[‘छात्र’ शब्द की तरह ही अन्य अकारान्त पुल्लिंग शब्द मोहन, सोहन, कृष्ण, रहीम, नृप, जनक, सुत, राम, बालक, पुत्र, ग्राम, विद्यालय, नर, मनुष्य, अश्व, वृक्ष, पुरुष, सूर्य, चन्द्र, सज्जन, विप्र, लोक (संसार), उपाध्याय, सिंह, शिष्य, धर्म, सागर, कृषक (किसान), मानव, भ्रमर, सरोवर, युवक, ईश्वर, गज, शिव आदि के सभी रूप चलते हैं।]
[जिन शब्दों में र, ऋ अथवा ष् होता है, उसके तृतीया एकवचन तथा षष्ठी बहुवचन के रूप में ‘न्’ के स्थान पर ‘ण’ हो जाता है।]

हरि शब्द (इकारान्त पुल्लिंग)

[हरि शब्द की तरह ही अन्य सभी ह्रस्व ‘इ’ से अन्त होने वाले पुल्लिंग शब्द नृपति (राजा), भूपति (राजा), अग्नि, मुनि, रवि (सूर्य), यति, विधि (ब्रह्मा), सेनापति, जलधि (समुद्र), गिरि (पर्वत), अरि (शत्रु), कपि (वानर), गणपति, धनपति, विद्यापति (विद्वान्), मरीचि (किरण), ऋषि आदि शब्दों के रूप चलेंगे।]

ऋकारान्त पुल्लिंग ‘पितृ’ (पिता) शब्द –

गो (धेनुः) (ओकारान्तः पुल्लिंगः स्त्रीलिङ्गश्च) शब्दः

नोट-इसी प्रकार भानु, तरु, बन्धु (भाई), रिपु (शत्रु), शिशु, वायु, प्रभु, विधु, ऋतु, सिन्धु, बिन्दु, बहु, साधु, इक्षु, शत्रु आदि उकारान्त शब्दों के रूप भी चलते हैं।

नदी (इकारान्तः स्त्रीलिङ्गः) शब्द

धेनु (उकारान्तः स्त्रीलिङ्गः) शब्दः

(आ) सर्वनामशब्दाः

अस्मद् (मैं) (तीनों लिंगों में समान)

[नोट-सर्वनाम शब्दों में सम्बोधन नहीं होता है।]

युष्मद् (तुम) शब्द (तीनों लिगों में समान)

सर्व (सब) शब्द (स्त्रीलिंग रूप)

सर्वे [शेष विभक्तियों के रूप पुल्लिंग सर्व की तरह होते हैं।]

यत् (जो) शब्द (पुल्लिंग रूप)

यत् (जो) शब्द (स्त्रीलिंग रूप)

अभ्यासार्थ प्रश्नोत्तराणि

बहुविकल्पात्मकप्रश्ना:

प्रश्न 1.
हरिशब्दस्य चतुर्थी-एकवचने रूपं भविष्यति
(क) हरिणा
(ख) हरये
(ग) हरेः
(घ) हरौ
उत्तरम् :
(ख) हरये

प्रश्न 2.
पतिशब्दस्य तृतीया-एकवचने रूपं भविष्यति
(क) पत्या
(ख) पत्युः
(ग) पत्यौ
(घ) पत्ये
उत्तरम् :
(क) पत्या

प्रश्न 3.
पितृशब्दस्य षष्ठी-एकवचने रूपं भविष्यति
(क) पित्रा
(क) पितरम्
(ग) पितुः
(घ) पितरि
उत्तरम् :
(ग) पितुः

प्रश्न 4.
गौ शब्दस्य सप्तमी-एकवचने रूपं भविष्यति
(क) गवे
(ख) गवा
(ग) गाम्
(घ) गवि
उत्तरम् :
(घ) गवि

प्रश्न 5.
युष्मद्शब्दस्य पंचमी-बहुवचने रूपं भविष्यति
(क) युष्मभ्यम्
(ख) युष्माकम्
(ग) युष्मत्
(घ) युष्मान्
उत्तरम् :
(ग) युष्मत्

प्रश्न 6.
वधूशब्दस्य चतुर्थी-एकवचने रूपं भविष्यति
(क) वध्वाः
(ख) वध्वै
(ग) वध्वाम्
(घ) वध्वा
उत्तरम् :
(ख) वध्वै

प्रश्न 7.
सर्वशब्दस्य पुल्लिङ्गे षष्ठीबहुवचने रूपं भविष्यति
(क) सर्वेषु
(ख) सर्वाम्
(ग) सर्वेभ्यः
(घ) सर्वेषाम्
उत्तरम् :
(घ) सर्वेषाम्

प्रश्न 8.
तत् शब्दस्य स्त्रीलिङ्गे प्रथमाबहुवचने रूपं भविष्यति
(क) ताभिः
(ख) ते
(ग) ताः
(घ) तानि
उत्तरम् :
(ग) ताः

प्रश्न 9.
‘बालक’ शब्दस्य पंञ्चमीविभक्तेः रूपं वर्तते …….।
(क) बालकात्
(ख) बालकस्य
(ग) बालकयोः
(घ) बालकानाम्
उत्तरम् :
(क) बालकात्

प्रश्न 10.
‘हरि’ शब्दस्य तृतीयाविभक्तेः एकवचनं वर्तते ……
(क) हरि
(ख) होः
(ग) हरिणा
(घ) हरिभ्याम्
उत्तरम् :
(ग) हरिणा

प्रश्न 11.
‘गुरु’ शब्दस्य चतुर्थी एकवचनस्य रूपं वर्तते …………।
(क) गुरुः
(ख) गुरुभ्याम्
(ग) गुरुणा
(घ) गुरवे
उत्तरम् :
(घ) गुरवे

प्रश्न 12.
स: फलं ………. दास्यति।
(क) रामः
(ख) रामम्
(ग) रामाय
(घ) रामयोः
उत्तरम् :
(ग) रामाय

प्रश्न 13.
अहं ………. सेवां करोमि।
(क) गुरुम्
(ख) गुरुणा
(ग) गुरवे
(घ) गुरोः
उत्तरम् :
(घ) गुरोः

प्रश्न 14.
‘युष्मद्’ शब्दस्य षष्ठीविभक्तौ बहुवचने रूपं ‘ भवति।
(क) त्वम्
(ख) त्वाम्
(ग) युवयोः
(घ) युष्माकम्
उत्तरम् :
(घ) युष्माकम्

प्रश्न 15.
यूयम् ……… पाठशालायां पठथ?
(क) कस्याः
(ख) कस्मिन्
(ग) कासाम्
(घ) कस्याम्
उत्तरम् :
(घ) कस्याम्

प्रश्न 16.
बाला ……….. सह गृहं याति?
(क) केन
(ख) कस्य
(ग) कस्मात्
(घ) कस्मिन्
उत्तरम् :
(क) केन

प्रश्न 17.
………. बालकः गृहं गच्छन्ति।
(क) एषः
(ख) एताः
(ग) एते
(घ) एतानि
उत्तरम् :
(ग) एते

प्रश्न 18.
अहं ………….. द्रष्टुम् गच्छामि।
(क) त्वया
(ख) तुभ्यम्
(ग) त्वम्
(घ) त्वाम्
उत्तरम् :
(घ) त्वाम्

प्रश्न 19.
‘अस्मद्’ शब्दस्य सप्तमीविभक्तौ एकवचने रूपं भवति ……. ।
(क) अस्य
(ख) एषाम्
(ग) अनयोः
(घ) मयि
उत्तरम् :
(घ) मयि

प्रश्न 20.
‘युष्मद्’ शब्दस्य पञ्चमी एकवचने रूपं भवति………।
(क) तव
(ख) युष्मभ्यम्
(ग) त्वत्
(घ) युवयोः
उत्तरम् :
(ग) त्वत्

प्रश्न 21.
कोऽपि पुरुषः …………………. सम्बोधयामासः ।
(क) ताम्
(ख) तरयाः
(ग) तव
(घ) तस्यो
उत्तरम् :
(क) ताम्

प्रश्न 22.
एवम् ……………….. मृत्तिका घटो भवति।
(क) अयम्
(ख) इयम्
(ग) इदम्
(घ) माम्
उत्तरम् :
(ख) इयम्

प्रश्न 23.
अनयो मानवस्य …………….. अभीष्टं सिध्यति।
(क) सर्वः
(ख) सर्वा
(ग) सर्वम्
(घ) सर्वे
उत्तरम् :
(ग) सर्वम्

प्रश्न 24.
इदमेव कृत्वा ………………….. अपि धनवान् भविष्यामि।
(क) तौ
(ख) आवाम्
(ग) ते
(घ) अहम्
उत्तरम् :
(घ) अहम्

प्रश्न 25.
कदाचित् ………………….. नगर्याम् कवीनां समावेशः प्रवृत्तः।
(क) तत्
(ख) तानि
(ग) तस्मिन्
(घ) तस्याम्
उत्तरम् :
(घ) तस्याम्

प्रश्न 26.
अतः ……………. चौरः न।
(क) एषः
(ख) एतत्
(ग) एषा
(घ) एतानि
उत्तरम् :
(क) एषः

प्रश्न 27.
ते ………… स्त्रीणां पुत्राः आसन्।
(क) तस्य
(ख) तासाम्
(ग) तेषाम्
(घ) ताभ्यः
उत्तरम् :
(ख) तासाम्

प्रश्न 28.
…………… संसारे असंख्याः भाषाः सन्ति।
(क) इदम्
(ख) अस्याम्
(ग) अस्मिन्
(घ) अस्याः
उत्तरम् :
(ग) अस्मिन्

प्रश्न 29.
……………… भाषा भारतराष्ट्रस्य प्राणभूता भाषा।
(क) एतान्
(ख) एष
(ग) सर्वस्मिन्
(घ) एषा
उत्तरम् :
(घ) एषा

प्रश्न 30.
वसन्ते ………….. पुष्पाणि विकसन्ति।
(क) सर्वे
(ख) सर्वान्
(ग) सर्वस्मिन्
(घ) सर्वाणि
उत्तरम् :
(घ) सर्वाणि

प्रश्न 31.
छात्रशब्दस्य तृतीया-एकवचने रूपं भवति
(क) छात्रेण
(ख) छात्रेन
(ग) छात्रया
(घ) छात्रस्य
उत्तरम् :
(क) छात्रेण

प्रश्न 32.
गुरुशब्दस्य पञ्चमी-एकवचने रूपं भवति
(क) गुरात्
(ख) गुरुवे
(ग) गुरोः
(घ) गुरुणा
उत्तरम् :
(ग) गुरोः

अतिलघूत्तरात्मक/लघूत्तरात्मकप्रश्ना:

प्रश्न 1.
निम्नलिखितशब्दानां निर्दिष्टविभक्तौ रूपाणि लिखत –

  1. हरि …………………………. तृतीया
  2. पितृ ……………………….. सप्तमी
  3. गो ………………………….. ‘चतुर्थी
  4. अस्मद् ………………………. षष्ठी
  5. युष्मद् …………………… चतुथी।
  6. वधू ……………………….. प्रथमा
  7. पति ………………………… पंचमी
  8. सर्व (स्त्रीलिङ्गे) …………….तृतीया
  9. यत् (नपुंसकलिने) …………………………. द्वितीया
  10. किम् (पुल्लिङ्गे) ………………… सप्तमी

उत्तरम् :

प्रश्न 2.
अधोलिखितपदेषु शब्द-विभक्ति-वचनानां निर्देशं कुरुत।
उत्तरम् :

प्रश्न 3.
अधोलिखितानाम् आधारेण वाक्यनिर्माणं कुरुत।
उत्तरम् :
शब्दः – वाक्यम्

  1. पितरम् – बालकः पितरं प्रश्न पृच्छति।
  2. अस्माकम् – अयम् अस्माकं विद्यालयः अस्ति।
  3. पत्यौ – रमा स्वस्य पत्यौ विश्वासं करोति।
  4. तानि – सः तानि पुस्तकानि अत्र आनयति।
  5. सर्वे – सर्वे बालकाः अत्र पठन्ति।
  6. हरिणा – हरिणा स्वपाठः पठितव्यः।
  7. गवे – सः गवे जलं ददाति।
  8. मया – रमेशः मया सह पठति।

प्रश्न 4.
समुचितविभक्तिप्रयोगेण रिक्तस्थानानि पूरयत।

  1. सः …………………………………. सह गच्छति। (पितृ)
  2. गोपाल: …………………………….. दुग्धं दोग्धि। (गो)
  3. ते ……………………………. स्वग्रामं गच्छन्ति। (सर्व)
  4. …………….. किं नाम अस्ति? (युष्मद्) ।
  5. जनाः ……………………… आशीर्वादं यच्छन्ति। (वधू)
  6. ………………………पुस्तकानि सन्ति। (तत्).
  7. मम उपरि ………….. कृपा अस्ति। (हरि)
  8. सुरेशस्य ……………….. विश्वासः अस्ति। (अस्मद)

उत्तरम् :

  1. पित्रा
  2. गाम्
  3. सर्वे
  4. तव
  5. वध्वै
  6. तानि
  7. हरेः
  8. मयि

प्रश्न 5.
निर्देशानुसारं शब्दरूपाणि लिखत –
(i) तत् (स्त्रीलिङ्ग शब्दः, प्रथमा विभक्तिः, एकवचने)।
(ii) अस्मद् (चतुर्थी विभक्ति, एकवचने)
(iii) हरि (तृतीया विभक्ति, एकवचने)
उत्तरम् :
(i) सा
(ii) मह्यम्
(iii) हरिणा।

प्रश्न 6.
निर्देशानुसारं शब्दरूपाणि लिखत
(i) पति (द्वितीया विभक्ति, बहुवचने)
(ii) गौ (सप्तमी विभक्ति, एकवचने)
(iii) किम् (स्त्रीलिङ्ग-चतुर्थी विभक्ति, द्विवचने)
उत्तरम् :
(i) पतीन्
(ii) गवि
(iii) काभ्याम्।

प्रश्न 7.
निर्देशानुसारं शब्दरूपाणि लिखत
(i) हरि (तृतीया विभक्ति, एकवचने)
(ii) युष्मद् (सप्तमी विभक्ति, बहुवचने)
(iii) यत् (स्त्रीलिङ्ग-षष्ठी विभक्ति, द्विवचने)
उत्तरम् :
(i) हरिणा
(ii) युष्मासु
(iii) ययोः

प्रश्न 8.
निर्देशानुसारं शब्दरूपाणि लिखत
(i) फल (सप्तमी विभक्ति, बहुवचन)
(ii) नदी (तृतीया विभक्ति, एकवचन)
(iii) गुरु (षष्ठी विभक्ति, द्विवचन)
उत्तरम् :
(i) फलेषु
(ii) नद्या
(iii) गुर्वोः

प्रश्न 9.
निर्देशानुसारं शब्दरूपाणि लिखत
(i) हरि (पञ्चमीविभक्ति-बहुवचने)
(ii) अस्मद् (द्वितीयाविभक्ति एकवचने)
(iii) किम (स्त्रीलिङ्गषष्ठीविभक्ति-बहवचने)।
उत्तरम् :
(i) हरिभ्यः,
(ii) माम्,
(iii) कासाम्।

प्रश्न 10.
निर्देशानुसारं शब्दरूपाणि लिखत
(i) हरि (सप्तमीविभक्ति एकवचने)
उत्तरम् –
हरौ।

(ii) पति (तृतीयाविभक्ति-बहुवचने)
उत्तरम् :
पतिभिः।

(iii) पित (षष्ठीविभक्ति-द्विवचने)
उत्तरम् :
पित्रोः।

(iv) गो (द्वितीयाविभक्ति-बहुवचने)
उत्तरम् :
गाः।

(v) युष्मद् (चतुर्थीविभक्ति एकवचने)
उत्तरम् :
तुभ्यम्।

प्रश्न 11.
निम्नलिखितपदेषु शब्द-विभक्ति-वचनानां निर्देशं कुरुत।
उत्तरम् :

The Complete Educational Website

Leave a Comment