UK 10TH HINDI

UK Board 10 Class Hindi Chapter 7 – स्वामी विवेकानन्दः (संस्कृत विनोदिनी)

UK Board 10 Class Hindi Chapter 7 – स्वामी विवेकानन्दः (संस्कृत विनोदिनी)

UK Board Solutions for Class 10th Hindi Chapter 7 – स्वामी विवेकानन्दः (संस्कृत विनोदिनी)

स्वामी विवेकानन्दः (स्वामी विवेकानन्द )
पाठ का सार
शिक्षक शिवेश का प्रश्न पूछना – शिक्षक शिवेश अपनी कक्षा के छात्रों से स्वामी विवेकानन्द के जीवन से सम्बन्धित विभिन्न बातों पर आधारित प्रश्न पूछता है, जिससे छात्र विवेकानन्द तक पहुँचने में सफल हो सकें। अध्यापक शिवेश अपने इस प्रयास में सफल होता है।
वानरों का साहस के साथ सामना – शिवेश छात्रों को स्वामी विवेकानन्द के जीवन की एक घटना सुनाता है— एक बार स्वामी विवेकानन्द संन्यासी के वेश में एक वन से होकर जा रहे थे। उनके पीछे कुछ बन्दर चलने लगे। बन्दरों को अपने पीछे आता देखकर और स्वयं को अकेला जानकर वे डर गए और भागने लगे। बन्दर भी उनके पीछे दौड़ने लगे। विवेकानन्द को इस प्रकार भागते देखकर एक संन्यासी ने उनसे कहा—युवक भागो मत, इनका सामना करो। यह सुनकर विवेकानन्द वहीं रुक गए। उनके रुकते ही बन्दर भी अपने स्थान पर रुक गए। विवेकानन्द बन्दरों की ओर चले तो वे वहाँ से भाग गए। इसलिए हमें जीवन में आनेवाले कष्टों से कभी डरना नहीं चाहिए, वरन् उनका साहसपूर्वक सामना करना चाहिए।
पाठाधारित अवबोधन-कार्य एवं भावानुवाद
निर्देश:- अधोलिखितं वार्त्तालापं पठित्वा प्रश्नान् उत्तरत-
(1) शिवेश : – किं भवन्तः ………. श्रावयामि शृण्वन्तु।
शब्दार्था:- भवन्तः = आप लोग; उत्तमः = श्रेष्ठ; भाषणकर्त्ता = भाषण देनेवाला; अटितवान् = घूमे, पर्यटन किया; किञ्चित् = कुछ; पठितवान् = पढ़े थे; समुद्रस्थशिलायाम् = समुद्र में स्थित शिला पर; ज्ञातवन्तः = ज्ञात है, जानते हैं; श्रावयामि = सुनाता हूँ; शृण्वन्तु = सुनें।
सन्दर्भः–प्रस्तुत वार्त्तालाप हमारी पाठ्यपुस्तक ‘संस्कृत विनोदिनी (भाग-द्वितीयः )’ के ‘स्वामी विवेकानन्दः’ नामक पाठ से उद्धृत है।
प्रसंगः—प्रस्तुत वार्त्तालाप अध्यापक शिवेश और छात्रों के मध्य हुआ है। यह शिक्षक शिवेश के स्वामी विवेकानन्द पर पढ़ाए जानेवाले पाठ की प्रस्तावना है। इसमें शिक्षक ने छात्रों से विवेकानन्द के जीवन से सम्बन्धित अनेक प्रश्न पूछे हैं। छात्रों ने अपनी बुद्धि के अनुरूप उत्तर दिए हैं।
हिन्दी- भावानुवादः-
शिवेश – क्या आप लोग जानते हैं, एक प्रसिद्ध महापुरुष, जो श्रेष्ठ भाषण देनेवाला था।
सुधा – मैं बताती हूँ। वह बालगङ्गाधर तिलक हैं।
शिवेश – नहीं, तिलक भी उत्तम भाषणकर्त्ता थे, परन्तु वह नहीं हैं। इन्होंने सम्पूर्ण भारत का पर्यटन किया।
राघवेश – महोदय, मैं बताता हूँ, निश्चित ही शङ्कराचार्य हैं।
शिवेश – कुछ ( थोड़ा) सुनो। यह विदेश भी गए थे।
शिवांगी – विदेश गए थे। क्या नेताजी ?
कुन्दन – तो महर्षि अरविन्द ही हैं।
शिवेश – अरविन्द संस्कृत पढ़े थे ही, परन्तु इन्होंने कन्याकुमारी में समुद्र में स्थित शिला पर ध्यान किया था।
सभी बालक – हाँ, जानते हैं। वह स्वामी विवेकानन्द ही है।
शिवेश – हाँ। मैं उनके जीवन की एक घटना सुनाता हूँ. सुनें।
प्रश्नोत्तर
प्रश्नाः- 1. एकपदेन उत्तरत-
(क) सः एकः प्रसिद्धः कः ?
(ख) नेताजी कं गतवान्?
(ग) अरविन्दः किं पठितवान्?
(घ) समुद्रस्थशिलायां किं कृतवान्?
उत्तरम्-
(क) महापुरुष:,
(ख) विदेशम्,
(ग) संस्कृतम्,
(घ) ध्यानम्।
2. पूर्णवाक्येन उत्तरत- –
(क) बालगङ्गाधरतिलकः कः?
(ख) शङ्कराचार्य: किं कृतवान् ?
(ग) कः विदेशं गतवान् संस्कृतं च पठितवान्?
(घ) स्वामी विवेकानन्दः कुत्र ध्यानं कृतवान्?
उत्तरम्—
(क) बालगङ्गाधरतिलकः एकः प्रसिद्धः महापुरुषः उत्तमः भाषणकर्त्ता च आसीत्।
(ख) शङ्कराचार्य: सम्पूर्णं भारतम् अटितवान्।
(ग) महर्षि: अरविन्दः विदेशं गतवान् संस्कृतं च पठितवान्।
(घ) स्वामी विवेकानन्दः कन्याकुमार्यां समुद्रस्थशिलायां ध्यानं कृतवान्।
3. निर्देशानुसारम् उत्तरत-
(क) ‘जानन्ति’ अस्य कर्तृपदं किम् ?
(ख) ‘अहम् ……. तस्य जीवनस्य एकां घटनां श्रावयामि।’ अत्र अव्ययपदेन रिक्तस्थानं पूर्तिं कुरुत।
(ग) एषः कन्याकुमायां समुद्रस्थशिलायां ध्यानं कृतवान्।’ अत्र ‘एष:’ इति सर्वनामस्थाने संज्ञाप्रयोगः कर्त्तव्यः ?
(घ) ‘महर्षि:’ अस्य सन्चिच्छेद कुरुता
(ङ) मृणीतु’ अत्र धातु लकारनिर्देश कुरुत।
(च) ‘ज्ञातवन्त: ‘ अस्य प्रकृति प्रत्ययनिर्देशं कुरुत |
उत्तरम्-
(क) भवन्तः,
(ख) इदानीम्,
(ग) स्वामी विवेकानन्दः,
(घ) महा + ऋषिः,
(ङ) ‘श्रु’ धातुः, लोट्लकारः,
(च) ज्ञा + क्तवतु ।
(2) यदा विवेकानन्दः ………… सम्मुखीकरणं कुर्वन्तु ।
शब्दार्था:- परिव्राजकरूपेण = संन्यासी के रूप में; कदाचित् = कभी; केचन = कुछ अनुगताः = पीछे चलने लगे, पीछे पड़ गए; धीरः = धैर्यवान्; तथापि = फिर भी; एकाकी = अकेला; किञ्चित् = थोड़ा; भीतः डरे हुए, शीघ्र गतवान् = तेज चले, दौड़ने लगे (एकवचन); अनुधावितवन्तः = दौड़ने लगे (बहुवचन); हासस्य = हँसी का; युवसंन्यासिन् = युवा संन्यासी; धाव = दौड़ो; सम्मुखीकरण = सामना करना, मुकाबला करना; उत्तमम् = श्रेष्ठः स्थितवान् = स्थित होना, ठहरना; धैर्येण = धैर्यपूर्वक; तान् प्रति = उनकी ओर; पलायनम् कृतवन्तः = पलायन कर गए, चले गए, भाग गए (बहुवचन); कष्टात् = दुःख से; पलायनम् = भागना; मा कुर्वन्तु = मत करो।
प्रसंग :- प्रस्तुत गद्यांश में स्वामी विवेकानन्द के जीवन की एक घटना का वर्णन किया गया है। घटना के अनुसार स्वामीजी के पीछे कुछ बन्दर पड़ जाते हैं, जिनसे डरकर वे भागने लगे। बन्दर भी उनके पीछे दौड़ पड़े। तभी किसी ने उनको बन्दरों का सामना करने के लिए कहा। स्वामीजी रुक गए और बन्दरों की ओर चल पड़े, जिससे डरकर बन्दर वहाँ से भाग गए।
हिन्दी – भावानुवाद:- जब विवेकानन्द संन्यासी हो गए, तब सम्पूर्ण देश में भ्रमण किया। कभी वे वन गए। तब कुछ बन्दर उनके पीछे चलने लगे । यद्यपि वह धैर्यवान् थे, फिर भी बन्दरों को देखकर अकेले वह कुछ डर गए अत: वह तेज चलने लगे। बन्दर भी तेजी से उनके पीछे दौड़ने लगे। तब उन्होंने वहाँ हँसी का शब्द सुना । वहाँ एक संन्यासी स्थित था। वह विवेकानन्द को देखकर बोला- हे युवा संन्यासी दौड़ो मत, उनका सामना करना ही श्रेष्ठ है। यह सुनकर विवेकानन्द वहीं रुक गए। जब विवेकानन्द रुके, तब बन्दर भी रुक गए। धैर्यपूर्वक वह (बन्दरों के) समीप गए। उनको अपनी ओर चलते देखा, तब बन्दर पलायन कर गए, भाग गए।
हे प्रिय छात्रो, आप भी जीवन में कष्ट से पलायन मत करो। डरो मत। कष्टों का सामना करो।
प्रश्नोत्तर
प्रश्नाः- 1. एकपदेन उत्तरत-
(क) कः परिव्राजकरूपेण अभवत्?
(ख) के विवेकानन्दम् अनुगताः ?
(ग) सः तत्र कस्य, शब्दं श्रुतवान् ?
(घ) तत्र एकः कः स्थितवान् आसीत्?
(ङ) केन सः समीपं गतवान् ?
(च) जीवने कस्मात् पलायनं मा कुर्वन्तु ?
उत्तरम् –
(क) विवेकानन्दः,
(ख) वानराः,
(ग) हासस्य,
(घ) संन्यासी,
(ङ) धैर्येण,
(च) कष्टात् ।
2. पूर्णवाक्येन उत्तरत-
(क) विवेकानन्दः कदा देशम् अटितवान् ?
(ख) यद्यपि विवेकानन्दः धीरः, तथापि किम् अभवत्?
(ग) भीतः विवेकानन्दः किं कृतवान् ?
(घ) संन्यासी विवेकानन्दं दृष्ट्वा किम् उक्तवान् ?
(ङ) यदा विवेकानन्दः स्थितवान् तदा किम् अभवत्?
(च) कदा वानराः पलायनं कृतवन्तः ?
(छ) शिक्षकः किम् उपदिशवान् ?
उत्तरम् –
(क) यदा विवेकानन्दः परिव्राजकरूपेण अभवत् तदा सः सम्पूर्ण देशम् अटितवान् ।
(ख) यद्यपि विवेकानन्दः धीरः, तथापि वानरान् दृष्ट्वा एकाकी सः किञ्चित् भीतः अभवत् ।
(ग) भीत: विवेकानन्दः शीघ्रं गतवान् ।
(घ) संन्यासी विवेकानन्दं दृष्ट्वा उक्तवान् — हे युवसंन्यासिन् मा धाव, तस्य सम्मुखीकरणम् एव उत्तमम्।
(ङ) यदा विवेकानन्दः स्थितवान्, तदा वानराः अपि स्थितवन्तः ।
(च) यदा विवेकानन्दः वानरान् प्रति चलितवान् तदा वानराः पलायनं कृतवन्तः ।
(छ) शिक्षकः उपदिशवान् — भवन्तः अपि जीवने कष्टात् पलायनं मा कुर्वन्तु । भीताः मा भवन्तु । कष्टानां सम्मुखीकरणं कुर्वन्तु ।
3. निर्देशानुसारम् उत्तरत-
(क) ‘अनुगताः’ अस्मिन् पदे प्रकृति-प्रत्ययं लिखत ।
(ख) ‘पलायनम्’ इति कस्याः क्रियाविशेषणम् अस्ति ?
(ग) ‘गतवान्’ अस्य विलोमपदं किम् अत्र ?
(घ) ‘द्रुतम्’ इत्यर्थे प्रयुक्तं पदं किम् अत्र ?
(ङ) ‘तान् ……… चलितवान् ।’ अत्र अव्ययप रिक्तस्थानपूर्तिं कुरुत।
(च) अत्र सम्बोधनपदं किम् ?
उत्तरम् –
(क) अनु + √गम् + क्त,
(ख) कृतवन्तः,
(ग) स्थितवान्,
(घ) शीघ्रम्,
(ङ) प्रति,
(च) हे प्रियच्छात्राः ।
सम्पूर्णपाठाधारिताः अभ्यासप्रश्नाः
(1) एकपदेन उत्तरत-
(क) विवेकानन्दं के अनुगताः ?
उत्तरम् — वानराः।
(ख) कष्टे सति किं करणीयम् ?
उत्तरम् — सम्मुखीकरणम्।
(ग) वानरान् दृष्ट्वा विवेकानन्दः प्रथमं किं कृतवान्?
उत्तरम् – शीघ्रं गतवान् ।
(घ) वानराः कुत्र आसन् ?
उत्तरम् – वने ।
(ङ) कन्याकुमार्यां समुद्रशिलायां कः ध्यानं कृतवान् ?
उत्तरम् – स्वामी विवेकानन्दः ।
(2) अर्थानुसारं योजयत—
बालगङ्गाधरतिलक:
नेताजी
शङ्कराचार्य:
महर्षि अरविन्दः
संस्कृतानुरागी आसीत्
उत्तमभाषणकर्त्ता आसीत्
विदेशे अपि देशकार्यं कृतवान्
सम्पूर्णं भारतम् अटितवान्
उत्तरम्—
बालगङ्गाधरतिलकः
नेताजी
शङ्कराचार्य:
महर्षि अरविन्दः
उत्तमभाषणकर्त्ता आसीत् ।
विदेशे अपि देशकार्यं कृतवान् ।
सम्पूर्ण भारतम् अटितवान्।
संस्कृतानुरागी आसीत् ।
(3) उदाहरणानि दृष्ट्वा चतुर्णां वाक्यानां रचनां कुर्वन्तु, यदा-तदा
उदा०— यदा विवेकानन्दः परिव्राजकः अभवत् तदा सम्पूर्णं देशम् अटितवान्।
यदा विवेकानन्दः स्थितवान्, तदा वानराः अपि स्थितवन्तः । यदा सूर्य: उदेति, तदा कमलं विकसति ।
उत्तरम् — (1) सः यदा पठिष्यति, तदा उत्तीर्णं भविष्यति ।
(2) यदा आकाशे मेघाः भवन्ति, तदा वर्षा भवति ।
(3) यदा अग्निः भवति, तदा धूमः भवति ।
(4) यदा रात्रिः भविष्यति, तदा चन्द्रमा उदेति ।

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *