Haryana Board 9th Class Sanskrit व्याकरणम् संख्या एवं अव्यय

Haryana Board 9th Class Sanskrit व्याकरणम् संख्या एवं अव्यय

HBSE 9th Class Sanskrit व्याकरणम् संख्या एवं अव्यय

(ख) संख्या
1. संख्यावाचक शब्द विशेषण होते हैं।
2. संख्यावाचक शब्दों में एक से लेकर चार संख्या तक (1-4) रूप तीनों लिङ्गों में पृथक्-पृथक् चलते हैं परन्तु पाँच से लेकर सभी संख्यावाचक शब्दों के रूप तीनों लिङ्गों में समान रूप से चलते हैं;
जैसे एक-शब्द का रूप (पु० एकः/स्त्री०-एका, नपुं-एकम्) एकवचन में होता है। द्वि-शब्द का रूप (द्वौ, द्वे, द्वे) द्विवचन में होता है। त्रि-शब्द का रूप (त्रयः, तिस्रः, त्रीणि) बहुवचन में होता है। पञ्चन्-आदि शब्दों के तीनों लिङ्गों में भिन्न-भिन्न रूप नहीं होते हैं।)

पुंल्लिडून्गस्रीलिडून्ग एकान्ुंंकलिडून
एक:द्वेएकम्
है।तिस्नद्वे
त्रयःचतस्तःत्रीणि
चत्वारःस्रीलिडून्ग एकाचत्वारि
संख्या (अंक)संख्यावाचक शब्द
1एक:
2द्वै
3त्रयः
4चत्वारः
5पर्च
6षट् (षड़)
7सप्त
8अष्ट
9नव
10दश
11एकादश
12द्वादश
13त्रयोदश
14चतुर्दश
15पञ्चदश
16षोडश
17सप्तदश
18अष्टादश
19नवदश (एकोनविंशति)
20विंशतिः
21एकविशतिः
22द्वाविंशतिः
23त्रयोविंशतिः
24चतुरविशशतः
25प््चविंशतिः
26षड्-विंशति:
27सप्तविंशतिः
28अष्टविंशतिः
29नवविंशतिः (एकोनत्रिशतु)
30त्रिंशत्
31एकत्रिशत्
32द्वात्रिशत्
33त्रयत्रिंशत्
34चतुस्त्रिंशत्
35पङ्चत्रिशत्
36षट्त्रिंशत्
37सप्तत्रिंशत्
38अष्टत्रिशत्
39नवत्रिशत् (एकोनचत्वारिशत्)
40चत्वारिंशत्
41एकचत्वारिंशत्
42द्विचत्वारिंशत्
43त्रिचत्वारिंशत्
44चतुश्चत्वारिंशत्
45पज्चचत्वारिशत्
46षट्चत्वारिंशत्
47सप्तचत्वारिशत्
48अष्टचत्वारिंशत्
49नवचत्वारिंशत् (एकोनपञ्चाशत्)
50पज्चाशत्
51एकपज्चाशत्
52द्विपञ्चाशत्
53त्रिपञ्चाशत्
54चतुष्पञ्चाशत्
55पञ्चपञ्चाशत्
56षट्पञ्चाशत्
57सप्तपज्चाशत्
58अष्टपज्चाशत्
59नवपञ्चाशत् (एकोनषष्टि:)
60षष्टि:
61एकषष्टि:
62द्विषष्टि:
63त्रिषष्टि:
64चतुष्पष्टि:
65पज्चषष्टि:
66षट्षष्टि:
67सप्तषष्टि:
68अष्टषष्टिः
69नवषष्टिः (एकोनसप्ततिः)
70सप्ततिः
71एकसप्ततिः
72द्विसप्ततिः
73त्रिसप्ततिः
74चतुष्सप्ततिः
75प््चसप्ततिः
76षट्सप्तति:
77सप्तसप्ततिः
78अष्टसप्ततिः
79नवसप्ततिः (एकोनाशीतिः)
80अशीतिः
81एकाशीतिः
82द्वयशीतिः
83त्रयशीतिः
84चतुरशीतिः
85पञ्चाशीतिः
86षडशीतिः
87सप्ताशीतिः
88अष्टाशीतिः
89नवाशीतिः (एकोननवतिः)
90नवतिः
91एकनवतिः
92द्विनवतिः
93त्रिणवतिः
94चतुर्णवतिः
95प््चनवतिः
96षण्णवतिः
97सप्तनवति:
98अष्टनवतिः
99नवनवतिः (एकोनशतम्)
100शतम्

(ग) अव्यय
संस्कृत भाषा में दो प्रकार के शब्द होते हैं
(क) विकारी शब्द; जैसे रामः रामौ रामाः इत्यादि और
(ख) अविकारी शब्द; जैसेशनैः इत्यादि। अविकारी शब्द को ही अव्यय कहते हैं। जो शब्द तीनों लिङ्गों में तथा सभी विभक्तियों में एवं सब वचनों में एक समान रहते हैं तथा जिनमें कोई परिवर्तन नहीं होता, वे शब्द अव्यय कहलाते हैं। कुछ प्रमुख अव्यय निम्नलिखित हैं-

अव्ययअर्थवाक्य-प्रयोग
पुराप्राचीन काल मेंपुरा रामः राजा आसीत्।
नूनम्निश्चय हीनूनम् सः अद्य आगमिष्यति।
अद्यआजअद्य अहं विद्यालयं न गमिष्याभि।
ह्यःबीता हुआ कलह्य: सोमवारः आसीत्।
श्वःआने वाला कलश्वः रविवारः भविष्यति।
एकदाएक बारएकदा रामः लक्ष्मणं कथयत्।
यदाजबयदा स आगमिष्यति तदाहं पठिष्यामि।
कदाकबसः कदा गमिष्यति?
तदातबतदा सः गृहमगच्छत् ।
सर्वदासदासः सर्वदा कार्यं करोति।
अधुनाअबअधुना वयं पत्रं लिखामि।
शीघ्रम्जल्दीदेवः शीघ्र कार्यं कुरु।
पुनःफिरसः पुनः पुनः अत्र आगच्छति।
चऔरत्वमेव माता च पिता त्वमेव।
अपिभीमया सह मोहनः अपि पठिष्यति।
सर्वत्रसब जगहईश्वरः सर्वत्र अस्ति।
अतिअधिकताजलम् अति शीतलं वर्तते ।
सम्प्रतिअबअहं सम्प्रति गृहं गमिष्यामि।
धिकधिक्कारधिकू दुष्टम्।
खलुनिश्चयोधकअत्र खलु बहवः वृक्षा: सन्ति।
यथा-तथाजैसा-वैसायथा राजा तथा प्रजा।
दिवदिन मेंदिवा निद्रा मा कुरुत।
अहर्निशम्दिन-रातसः अहर्निशम् पठति।
वृथाव्यर्थवृथा न गन्तव्यम्।
नक्तम्रात मेंसः नक्तम् चिरं पठति।
नानाबिना, अनेकविद्यालये नाना छात्राः पठन्ति।
विनाबिना, रहितविद्या विना मानवः पशुः अस्ति।
मृषाझूठमृषा न वक्तव्यम् ।
अथइसके बाद, अबअथ सः कथां करोति।
मामत, नहींकदापि असत्यं मा वद।
कुतःकहाँ सेभवान् इदानीम् कुतः आगच्छति ?
शनैःधीरे-धीरेसः शनैः लिखति।
उच्चै:ऊँचेवायुयानं उच्चैः गच्छति।
नीचैःनीचेसः वृक्षात् नीचैः अपतत्।

अभ्यासार्थ प्रश्नाः

I. कोष्ठकगतेषु पदेषु उचित विभक्तिं प्रयुज्य रिक्तस्थानानि पूरयत
(क) विष्णुः ……… अधिशेते। (पर्यङ्क)
(ख) अलं ………….. । (चिन्ता)
(ग) गङ्गा ……….. निर्गच्छति। (हिमालय)
(घ) …………. यावत् गृहम् उपैति। (सन्ध्या)
(ङ) सः ………….. खञ्जः अस्ति। (पाद)

II. शुद्ध उत्तरं चित्वा लिखत
(क) ‘धिक्’ इति उपपद योगे का विभक्तिः ?
(i) प्रथमा
(ii) द्वितीया
(iii) चतुर्थी
(iv) तृतीया

(ख) ‘नमः’ इति उपपद योगे का विभक्तिः ?
(i) चतुर्थी
(ii) पञ्चमी
(iii) तृतीया
(iv) षष्ठी

(ग) ‘विना’ इति उपपद योगे का विभक्तिः?
(i) प्रथमा
(ii) सप्तमी
(iii) तृतीया
(iv) चतुर्थी

(घ) ’40’ इति अंके किं संख्यावाचीपदम् ?
(i) चत्वारिंशत्
(ii) चत्वारिशत्
(iii) चतुरशत्
(iv) चतुर्दश

(ङ) ‘षष्टिः’ इति पदे का संख्या ?
(i) 16
(ii) 26
(iii) 60
(iv) 36

(च) ’35’ अङ्क स्थाने किं संख्यावाचीपदम् ?
(i) सप्तत्रिंशत्
(ii) अष्टत्रिंशत्
(iii) पञ्चत्रिंशत्
(iv) द्वात्रिंशत्

The Complete Educational Website

Leave a Comment