UK Board 10 Class Hindi – (व्याकरण) – उपसर्ग

“शब्द अथवा धातु के पूर्व में जुड़कर उनके अर्थ में विशेषता उत्पन्न करनेवाले शब्दों को ‘उपसर्ग’ कहते हैं।” उपसर्ग अव्यय होते हैं । उपसर्गों की संख्या 22 बताई गई है।

उपसर्ग लग जाने से कभी शब्द का अर्थ ही बदल जाता है।

उपसर्ग	अर्थ	सोपसर्ग शब्द
1. प्र	अधिक, प्रकर्ष, उत्कर्ष	प्रलापः, प्रतापः, प्रसारः, प्रचारः, प्रभावः, प्रदानम्, प्रगतिः, प्रलयः, प्रवीणः, प्रयोगः ।
2. परा	निषेध, विरोध, अत्युच्चता	पराजयः, पराभवः, पराक्रमः, पराकाष्ठा ।
3. अप	हीनता, न्यूनता, बुरा	अपकारः, अपमान, अपवाद:, अपयशः, अपशब्दः, अपशकुनम् ।
4. सम्	अच्छा, भली प्रकार	सङ्गतिः, सङ्कल्पः संयोगः, सम्पूर्णः, संहार, सम्मोहनम्, सम्मेलनम्।
5. अनु	पीछे, समान, क्रम का बोध	अनुचरः, अनुकूलः, अनुरूप:, अनुगमनम्, अनुरागः, अनुलोमः ।
6. अव	हीनता, न्यूनता, निम्नता	अवगुणः, अवनति, अवहेलना, अवज्ञा, अवलोकनम्।
7. निस् (नि)	निषेध	निस्सङ्गः, निस्सङ्कोचः, निस्सारः ।
8. निर् (नि)	बिना	निर्भयः, निर्दोष, निर्मलम्, निर्जनम् ।
9. दुस्	कठिन	दुस्साहस:, दुस्तर:, दुष्कर्म ।
10. दुर् (दुः)	बुरा	दुर्जन:, दुर्बल, दुर्लभः, दुर्गमः ।
11. वि	विभिन्न, विशिष्ट, रहित	विवादः, विशेषः, विदेश:, विज्ञानम्, विनयः, विशारदः, विनाश:, विधवा, विमलम्, विलाप:, विवरणम्, वियोग: ।
12. आङ् (आ)	पर्यन्त, तक, विरोध	आजीवनम्, आसमुद्रम्, आजन्म, आमरणम्, आदानम्, आयात:, आगमनम् आपूर्ति: ।
13. नि	निषेध, निम्न	निदानम्, निरोध: निबन्धः, नियोगः, निधिः, निवारणम् ।
14. अधि	ऊपर, श्रेष्ठ	अधिकारः, अध्यक्षः, अधिनायकः ।
15. अति	अधिक	अत्यन्तम्, अतिरिक्तम्, अतिरेकः ।
16. सु	अच्छा	सुयोग:, सुलभ, सुकर्म, सुयोग्यः ।
17. उत्	ऊपर, ऊँचा	उत्कर्षः, उन्नतिः, उद्घोष:, उत्तमः, उद्धारः उत्थानम्, उद्योग:, उद्भवः।
18. अभि	सामने, चारों ओर	अभिवादनम्, अभिज्ञानम्, अभिमुखम् ।
19. अपि	भी	अपिहितम्, अपिधानम् ।
20. प्रति	सामने, विरुद्ध, हर एक	प्रत्येकम्, प्रतिदिनम्, प्रत्यक्षम्, प्रतिनिधि:, प्रतिकूलम्, प्रतिध्वनिः प्रतिवर्षम्।
21. परि	चारों ओर, आस-पास	परिधिः, परितापः, परिचयः, परिजन, परितः, परिवार:, परिकल्पना ।
22. उप	समीप, छोटा, मुख्य न होना	उपवनम्, उपनगरम्, उपकूलम्, उपदेशः, उपमन्त्री, उपनाम, उपासकः ।