UK Board 10 Class Hindi Chapter 1 – सत्सङ्गतिः (संस्कृत विनोदिनी)
UK Board 10 Class Hindi Chapter 1 – सत्सङ्गतिः (संस्कृत विनोदिनी)
UK Board Solutions for Class 10th Hindi Chapter 1 – सत्सङ्गतिः (संस्कृत विनोदिनी)
सत्सङ्गतिः (अच्छी सङ्गति)
पाठ का सार
सत्सङ्गति और सज्जन — शिष्य अपने आचार्य से पूछता है कि सत्सङ्गति किसे कहते हैं और सज्जन कौन होते हैं? आचार्य उसे बताते हैं कि सज्जनों की सङ्गति ही सत्सङ्गति कहलाती है और जो व्यक्ति सत्य बोलते हैं तथा धर्म के अनुसार आचरण करते हैं, उन्हें सज्जन कहते हैं। सत्सङ्गति के प्रभाव – भुवन आचार्य से पूछता है कि सत्सङ्गति लोगों को कैसे प्रभावित करती है? आचार्य बताते हैं कि सत्सङ्गति से व्यक्ति में गुणों का विकास होता है। यह सत्सङ्गति का ही प्रभाव था कि नारद की सङ्गति से डाकू रत्नाकर महर्षि वाल्मीकि, रामकृष्ण परमहंस के प्रभाव से स्वामी विवेकानन्द, विरजानन्द के प्रभाव से महर्षि दयानन्द और बुद्ध के प्रभाव से क्रूर सम्राट् अहिंसक अशोक बन गया।
कुसङ्ग का प्रभाव — भुवन आगे पूछता है कि कुसङ्ग बालक पर क्या प्रभाव डालता है? आचार्य उसे बताते हैं कुसङ्ग के प्रभाव से बालक में झूठ बोलने, चोरी करने, समय को व्यर्थ गँवाने आदि दोष उत्पन्न होते हैं; अतः कुसङ्ग अर्थात् दुर्जनों की सङ्गति सदैव त्याज्य है।
सत्सङ्गति के लाभ – सत्सङ्गति के कौन-कौन-से लाभ हैं? यह प्रश्न पूछने पर आचार्य भुवन को बताते हैं कि सत्सङ्गति औषधि के समान दुर्गुणों का नाश करती है, व्यक्ति के मन को पवित्र बनाती है, सत्य वाणी का संचार करती है और उसका सब प्रकार से कल्याण करती है। महान् नीतिकार भर्तृहरि ने अपने ‘नीतिशतकम्’ में सत्सङ्गति का महत्त्व बताते हुए कहा है कि सत्सङ्गति व्यक्ति का कौन-सा कार्य सिद्ध नहीं करती है अर्थात् सभी कार्य सत्सङ्गति से सिद्ध होते हैं—- “सत्सङ्गतिः कथय किं न करोति पुंसाम् ?”
पाठाधारित अवबोधन-कार्य एवं भावानुवाद
निर्देशः – अधोलिखितं वार्त्तालापं पठित्वा प्रश्नान् उत्तरत-
(1) भुवन:- आचार्यवर! ……….. विनम्रः च अभवत् ।
शब्दार्था:- सज्जनानाम् = सज्जनों की; कथ्यते = कहलाती है; सत्यभाषणम् = सच बोलना; येषाम् = जिनके; निर्मलम् = पवित्र, स्वच्छ; सत्सङ्गतेः = सत्सङ्गति का; सताम् = सज्जनों के; सङ्गेन = साथ से; वर्धनम् = वृद्धि, बढ़ना; दुर्जनसङ्गेन = दुष्टों के साथ से; अतएव = इसलिए ही; उक्तम् = कहा गया है; संसर्गजा = समीप आने से उत्पन्न, सङ्ग से उत्पन्न; लुण्ठकः = डाकू, लुटेरा; सञ्जातः = हुआ, हो गया; अवाप्य = प्राप्त करके; डिण्डिमघोषम् = ढिंढोरा, मुनादी (डोंडी) की आवाज, डंके की चोट से उत्पन्न आवाज; कृतवान् = किया; प्राप्य = पाकर; वेदानाम् = वेदों के; प्रचारकः = प्रचार करनेवाला; क्रूरः = निर्दय, कठोर; विनम्रः = कोमल, विनयशील।
सन्दर्भः – प्रस्तुत वार्त्तालाप हमारी पाठ्यपुस्तक ‘संस्कृत विनोदिनी ( भाग-द्वितीयः)’ में संकलित ‘सत्सङ्गतिः’ नामक पाठ से उद्धृत है।
प्रसंग :- गुरु और शिष्य भुवन के इस वार्त्तालाप में सत्सङ्गति और सज्जनों का अर्थ स्पष्ट करने के साथ-साथ सत्सङ्गति के प्रभाव को सोदाहरण स्पष्ट किया गया है।
हिन्दी- भावानुवादः –
भुवन – आचार्य श्रेष्ठ ! ‘सत्सङ्गति’ इस शब्द का क्या अर्थ होता है?
आचार्य – सज्जनों की सङ्गति ही सत्सङ्गति कहलाती है।
भुवन – आचार्य श्रेष्ठ! सज्जन कौन होते हैं?
आचार्य – भुवन आचार्य – जो लोग सत्य वचन बोलते हैं, जिनका हृदय पवित्र (साफ) होता है, जो धर्म का आचरण (व्यवहार) करते हैं, वे ही सज्जन होते हैं।
भुवन – सत्सङ्गति का लोगों पर कैसा प्रभाव होता है?
आचार्य – सत्सङ्ग से मानव-जीवन में परिवर्तन आता है। सज्जनों के सङ्ग से गुणों की वृद्धि और दुर्जनों के सङ्ग से दोषों की वृद्धि होती है, इसीलिए कहा गया है — ” दोष – गुण संसर्ग से उत्पन्न होते हैं।” यथानारद के सङ्ग से वाल्मीकि आदिकवि हो गए। रामकृष्ण परमहंस की सङ्गति को प्राप्त करके स्वामी विवेकानन्द ने भारतीय संस्कृति का ढिंढोरा सम्पूर्ण विश्व में किया। स्वामी विरजानन्द के सम्पर्क को पाकर महर्षि दयानन्द वेदों के महान् प्रचारक हो गए। बुद्ध के प्रभाव से निर्दयी सम्राट् अशोक अहिंसक और कोमल (विनयशील) हो गया।
प्रश्नोत्तर
प्रश्नाः- 1. एकपदेन उत्तरत-
(क) केषां सङ्गति: सत्सङ्गतिः कथ्यते ?
(ख) सत्यभाषणं के कुर्वन्ति ?
(ग) सज्जनाः कस्य आचरणं कुर्वन्ति ?
(घ) केन मानवजीवने परिवर्तनम् आगच्छति ?
(ङ) संसर्गजा के भवन्ति ?
(च) कस्य प्रभावेण अशोकः अहिंसकः विनम्रः च अभवत्?
उत्तरम् –
(क) सज्जनानाम्,
(ख) सज्जनाः,
(ग) धर्मस्य,
(घ) सत्सङ्गेन,
(ङ) दोषगुणा:,
(च) बुद्धस्य ।
2. पूर्णवाक्येन उत्तरत-
(क) ‘सत्सङ्गतिः’ इति शब्दस्य कः अर्थः भवति ?
(ख) सज्जनाः के भवन्ति ?
(ग) सत्सङ्गतेः जनेषु कीदृशः प्रभावः भवति ?
(घ) स्वामी विवेकानन्दः किं कृतवान् ?
(ङ) वेदानां महान् प्रचारकः कः कथम् अभवत्?
(च) लुण्ठकः रत्नाकरः कथं आदिकविः सञ्जात: ?
उत्तरम् –
(क) ‘सज्जनानां सङ्गतिः’ इति ‘सत्सङ्गतिः’ शब्दस्य अर्थः भवति ।
(ख) ये जनाः सत्यभाषणं कुर्वन्ति, येषां हृदयं निर्मलं भवति, ये धर्मस्य आचरणं कुर्वन्ति, ते एव सज्जनाः भवन्ति ।
(ग) सत्सङ्गेन मानवजीवने परिवर्तनम् आगच्छति। सतां सङ्गेन गुणानां वर्धनं भवति ।
(घ) स्वामी विवेकानन्दः भारतीयसंस्कृतेः डिण्डिमघोषं सम्पूर्णे विश्वे कृतवान्।
(ङ) महर्षि दयानन्दः स्वामिनः विरजानन्दस्य सम्पर्क प्राप्य वेदानां महान् प्रचारकः अभवत् ।
(च) लुण्ठकः रत्नाकरः नारदस्य सङ्गेन आदिकविः सञ्जातः ।
3. निर्देशानुसारम् उत्तरत—
(क) ‘कृतवान्’ अस्मिन् पदे प्रकृति-प्रत्ययं लिखत ।
(ख) ‘क्षयम्’ अस्य विलोमपदं लिखत ।
(ग) ‘प्राप्य’ इत्यर्थे प्रयुक्तं पदं किम् ?
(घ) ‘महान् प्रचारकः’ अनयोः पदयोः विशेष्यपदं किम् ?
(ङ) ‘न हिंसकः’ अत्र समासं कुरुत ।
(च) ‘बभूवः’ अस्य कर्तृपदं किम् ?
उत्तरम् –
(क) क्तवतु,
(ख) वर्धनम्,
(ग) अवाप्य,
(घ) प्रचारक:,
(ङ) अहिंसकः,
(च) वाल्मीकिः ।
(2) भुवनः – आचार्यश्रेष्ठ ! ……… मङ्गलं च करोति ।
शब्दार्थाः – बालकस्योपरि = (बालकस्य + उपरि) बालक के ऊपर; कुसङ्गस्य = बुरी सङ्गति का, बुरे साथ का; सर्वाधिकः = (सर्व + अधिक:) सबसे अधिक; असत्यभाषणम् = झूठ बोलना; चौर्यभावः = चोरी की प्रवृत्ति; सर्वदा = सदैव; करणीया = करनी चाहिए; औषधवत् = दवा के समान; दुर्गुणान् = दोषों को, बुराइयों को; दूरीकरोति = दूर करती है; मानसम् = मन (मस्तिष्क) को; विमलीकरोति = स्वच्छ (पवित्र) बनाती है; अखिलम् = सम्पूर्ण; अभीष्टम् = इच्छित फल; वाचि = वाणी में; सर्वविधम् = सब विधियों से।
प्रसंग : – प्रस्तुत वार्त्तालाप में भुवन अपने आचार्य से बालक के ऊपर कुसङ्ग के प्रभाव तथा सत्सङ्गति के लाभों के विषय में पूछता है। आचार्य उसको समुचित उत्तर देते हैं।
हिन्दी- भावानुवादः –
भुवन – आचार्य श्रेष्ठ ! क्या बालक के ऊपर कुसङ्ग का भी प्रभाव होता है ?
आचार्य – हाँ, बालक पर कुसङ्ग का प्रभाव सबसे अधिक होता है। कुसङ्ग के प्रभाव से बालकों में झूठ बोलना, चोरी की भावना, समय का दुरुपयोग इत्यादि बहुत-से दोष आ जाते हैं; अतः बुरे व्यक्ति (दुर्जन) की सङ्गति त्यागकर सदैव सज्जन की सङ्गति करनी चाहिए।
भुवन – सत्सङ्गति के कौन-कौन-से लाभ होते हैं?
आचार्य – मानव-जीवन में सत्सङ्गति के बहुत-से लाभ हैं। सत्सङ्गति औषधि (दवा) के समान दुर्गुणों को दूर करती है। मन को पवित्र करती है। सभी इच्छाओं (इच्छित फलों) को पूरा करती है। वाणी में सत्य को सींचती (समाविष्ट करती) है। सत्सङ्गति मनुष्य का सब प्रकार से सौभाग्य और कल्याण करती है।
प्रश्नोत्तर
प्रश्नाः- 1. एकपदेन उत्तरत-
(क) बालकेषु कस्य सर्वाधिकः प्रभावः भवति ?
(ख) कस्य सङ्गतिः त्याज्या ?
(ग) सत्सङ्गतिः कान् दूरीकरोति ?
(घ) सत्सङ्गतिः किं पूरयति ?
उत्तरम् –
(क) कुसङ्गस्य,
(ख) दुर्जनस्य,
(ग) दुर्गुणान्
(घ) अभीष्टम्।
2. पूर्णवाक्येन उत्तरत-
(क) कुसङ्गस्य प्रभावेण बालकेषु किं भवति ?
(ख) सर्वदा का करणीया ?
(ग) सत्सङ्गतिः किं सिंचति ?
(घ) सत्सङ्गति: मानवस्य किं करोति ?
उत्तरम् –
(क) कुसङ्गस्य प्रभावेण बालकेषु — असत्यभाषणं, चौर्यभाव:, समयस्य दुरुपयोगः इत्यादयः बहवः दोषाः आगच्छन्ति ।
(ख) सर्वदा सज्जनस्य सङ्गतिः करणीया ।
(ग) सत्सङ्गति: वाचि सत्यं सिंचति ।
(घ) सत्सङ्गतिः मानवस्य सर्वविधं सौभाग्यं मङ्गलं च करोति ।
3. निर्देशानुसारम् उत्तरत-
(क) ‘बालकस्योपरि’ अत्र सन्धिच्छेदं कुरुत ।
(ख) ‘दुरुपयोग : ‘ अत्र प्रयुक्तः उपसर्गः कः ?
(ग) ‘सज्जनस्य’ अस्य विलोमपदं किम् अत्र ?
(घ) ‘वाचि’ अस्मिन् पदे प्रयुक्ता विभक्तिः का?
(ङ) ‘सम्पूर्णम्’ इत्यर्थे प्रयुक्तं पदं किम् अत्र ?
(च) ‘पूरयति’ अस्य कर्तृपदं किम् अत्र ?
उत्तरम्-
(क) बालकस्य + उपरि,
(ख) दुर्,
(ग) दुर्जनस्य,
(घ) सप्तमी,
(ङ) अखिलम्,
(च) सत्सङ्गतिः ।
(3) नीतिशतके ………. करोति पुंसाम् ॥ ( नीति० 23 )
शब्दार्थाः – नीतिशतके = नीतिशतकम् में; वर्णयन् = वर्णन करते हुए; जाड्यम् = जड़ता, मूर्खता; धियः = बुद्धि की; मानोन्नतिम् = (मान + उन्नतिम्) सम्मान और उन्नति को; दिशति = प्रसार करती है; अपाकरोति = दूर करती है; चेतः = चित्त को; प्रसादयति = प्रसन्न करती है; दिक्षु = दिशाओं में; तनोति = विस्तार करती ( फैलाती) है; कथय = कहो; पुंसाम् = व्यक्तियों का ।
प्रसंग:—‘नीतिशतकम्’ के इस श्लोक में भर्तृहरि ने सत्सङ्गति का महत्त्व समझाया है।
अन्वयः – धियः जाड्यम् हरति, वांचि सत्यम् सिञ्चति, मानोन्नतिम् दिशति, पापम् अपाकरोति चेतः प्रसादयति दिक्षु कोर्तिम् तनोति, कथय, सत्सङ्गतिः पुंसाम् किम् न करोति ?
संस्कृत-भावार्थ:- सत्सङ्गतेः गुणान् वर्णयन् कविः भर्तृहरिः कथयति यत् सत्सङ्गतिः बुद्धेः मूर्खतां नाशयति, वाण्यां सत्यभाषणस्य प्रेरणां ददाति, सम्मानम् उन्नतिं च प्रसारयति, पापं दूरीकरोति, मनः प्रसन्नं करोति, सर्वासु दिशासु यशः विस्तारयति, एतादृशी सत्सङ्गतिः मनुष्याणां कं कम् उपकारं न करोति? अर्थात् सर्वं साधयति।
हिन्दी- भावानुवाद:- ‘नीतिशतकम्’ में सत्सङ्गति के महत्त्व का वर्णन करते हुए कवि भर्तृहरि कहते हैं-
सत्सङ्गति बुद्धि की जड़ता (मूर्खता) को हरती है। वाणी में सत्य को सींचती है, सम्मान और उन्नति को विस्तृत करती है, पाप को दूर करती है, चित्त को प्रसन्न करती है, सभी दिशाओं में कीर्ति को फैलाती है; कहो, सत्सङ्गति पुरुषों का क्या (कार्य/पुरुषार्थ) नहीं करती है ?
अर्थात् सत्सङ्गति से बुद्धि की मूर्खता का नाश होता है, वचनों में अर्थात् बातों में सत्य बोलने के लिए प्रेरित करती है। व्यक्ति के सम्मान और उन्नति को बढ़ाती है, पाप को दूर करती है, मन को प्रसन्न कस्ती है, चारों दिशाओं में यश को फैलाती है, ऐसी सत्सङ्गति मनुष्यों का कौन-सा उपकार अथवा भला नहीं करती अर्थात् सभी प्रकार के कल्याण करती है।
प्रश्नोत्तर
प्रश्नाः- 1. एकपदेन उत्तरत-
(क) ‘नीतिशतकम्’ कस्य कृतिः अस्ति?
(ख) किं हरति सत्सङ्गति: ?
(ग) सत्सङ्गतिः कुत्र कीर्ति तनोति ?
उत्तरम्-
(क) भर्तृहरेः,
(ख) जाड्यम्,
(ग) दिक्षु ।
2. पूर्णवाक्येन उत्तरत-
(क) सत्सङ्गतिः किं सिंचति?
(ख) कम् अपाकरोति सत्सङ्गति: ?
(ग) चेतः का प्रसादयति ?
(घ) सत्सङ्गतिः मानोन्नतिं किं करोति ?
उत्तरम् –
(क) सत्सङ्गतिः वाचि सत्यं सिंचति ।
(ख) पापम् अपाकरोति सत्सङ्गतिः ।
(ग) चेतः सत्सङ्गतिः प्रसादयति ।
(घ) सत्सङ्गतिः मानोन्नतिं दिशति ।
3. निर्देशानुसारम् उत्तरत-
(क) ‘प्रसादयति’ अस्मिन् पदे प्रयुक्तः लकारः कः ?
(ख) ‘दूरीकरोति’ इत्यर्थे प्रयुक्तं पदं किम् अत्र ?
(ग) ‘बुद्धेः’ अस्य समानार्थकपदं श्लोकात् चित्वा लिखत ।
(घ) ‘पाण्डित्यम्’ अस्य विलोमपदं लिखत ।
उत्तरम् –
(क) लट्लकारः,
(ख) अपाकरोति,
(ग) धियः,
(घ) जाड्यम्।
(4) अन्यच्च संतप्तायसि ………… देहिनाम् ॥ ( नीति० 67 )
शब्दार्था:- संतप्तायसि = (संतप्त + अयसि) तपे हुए लोहे पर; संस्थितस्य = रखे हुए का; पयसः = जल का; नामापि = (नाम + अपि) नाम भी; ज्ञायते = जाना जाता है; मुक्ताकारतया = मोती के समान आकार में; नलिनीपत्रस्थितम् = कमलिनी के पत्ते पर स्थित हुए; राजते = सुशोभित होता है; स्वाती = स्वाति नक्षत्र में; सागरशुक्तिकुक्षिपतितम् = सागर की सीपी की कोख में गिरा हुआ; जायते = हो जाता है; मौक्तिकम् = मोती; अधम = नीच; संसर्गतः = संसर्ग, सम्पर्क अथवा सङ्ग से; देहिनाम् = शरीरधारियों के, प्राणियों के ।
प्रसंग:- भर्तृहरि के ‘नीतिशतकम्’ से उद्धृत इस श्लोक में कवि ने सङ्गति के प्रभाव को उदाहरणसहित समझाया है।
अन्वयः – संतप्तायसि संस्थितस्य पयसः नाम अपि न ज्ञायते, नलिनीपत्रस्थितम् तत् एव मुक्ताकारतया राजते, स्वातौ सागरशुक्तिकुक्षिपतितम् तत् मौक्तिकम् जायते, प्रायेण देहिनाम् अधम-मध्यम-उत्तम-गुणाः संसर्गत: (जायन्ते) ।
संस्कृत-भावार्थ:- उष्णे लौहे स्थापितं जलं पूर्णतया नष्टं भवति ततु एव जलं यदि कमलपत्रस्य उपरि स्थितं भवति, तदा तत् मौक्तिकम् इक शोभते, स्वातिनक्षत्रे तत् एव जलं यदि सागरे शुक्तेः उद्घाटिते मुखे पतति, तदा तत् मौक्तिकम् एव भवति । एवमेव प्रायः मनुष्याणाम् उत्तमाः मध्यमाः अधमाः च गुणाः संसर्गेण भवन्ति, अर्थात् उत्तमजनस्य संसर्गेण तस्मिन् उत्तमाः गुणा भवन्ति, मध्यमजनस्य सम्पर्केण मध्यमाः गुणाः जायन्ते, निम्नस्तरीयस्य जनस्य संसर्गेण निम्नस्तरीयाः गुणा एव उत्पन्नाः भवन्ति ।
हिन्दी – भावानुवादः – तपे हुए लोहे पर रखे (गिरे ) हुए जल का नाम भी पता नहीं चलता, कमलिनी के पत्ते पर स्थित हुआ वही जल मोती के समान आकार में सुशोभित होता है। स्वाति नक्षत्र में सागर में सीपी की कोख में गिरा हुआ वह मोती बन जाता है। प्रायः प्राणियों के नीच, मध्यम, उत्तम गुण सम्पर्क से उत्पन्न होते हैं।
अर्थात् गर्म लोहे पर गिरा हुआ जल पूर्ण रूप से नष्ट हो जाता है; वही जल यदि कमलिनी के पत्ते पर गिरता है तो मोती के समान आभावाला हो जाता है। स्वाति नक्षत्र में वही जल जब सागर में स्थित सीपी के खुले मुख में जाकर गिरता है तो वह मोती बन जाता है। इस प्रकार मनुष्यों के जो अधम- मध्यम और उत्तम तीन भेद हैं अर्थात् जिन गुणों के आधार पर मनुष्यों के ये जो तीन भेद किए गए हैं, वे संसर्ग अर्थात् सम्पर्क/सङ्ग से ही उत्पन्न होते हैं। आशय यही है कि अधम, मध्यम और उत्तम लोगों के सम्पर्क से व्यक्ति में अधम, मध्यम और उत्तम गुणों का विकास होता है।
प्रश्नोत्तर
प्रश्नाः – 1. एकपदेन उत्तरत-
(क) कस्य नामापि न ज्ञायते ?
(ख) कुत्र स्थितं जलं मुक्ताकारतया राजते ?
(ग) शुक्तिकुक्षिपतितं जलं किं भवति ?
(घ) केषां गुणाः संसर्गतः जायन्ते ?
उत्तरम् –
(क) पयसः,
(ख) नलिनीपत्रस्थितम्,
(ग) मौक्तिकम्,
(घ) देहिनाम्।
2. पूर्णवाक्येन उत्तरत-
(क) कदा पयसः नामापि न ज्ञायते ?
(ख) नलिनीपत्रस्थितं जलं कया राजते ?
(ग) कीदृशं जलं मौक्तिकं जायते ?
(घ) प्रायेण देहिनां के संसर्गतः जायन्ते ?
उत्तरम् –
(क) संतप्तायसि संस्थितस्य पयसः नामापि न ज्ञायते ।
(ख) नलिनीपत्रस्थितं जलं मुक्ताकारतया राजते।
(ग) स्वाती सागरशुक्तिकुक्षिपतितं जलं मौक्तिकं जायते ।
(घ) प्रायेण देहिनाम् अधममध्यमोत्तमगुणाः संसर्गतः जायन्ते ।
3. निर्देशानुसारम् उत्तरत-
(क) ‘जलस्य’ अस्य पर्यायवाचिपदं श्लोकात् चिनुत ।
(ख) ‘तत् जायते’ अत्र सन्धि कुरु ।
(ग)’ ‘क्त’ प्रत्ययान्तम् एकं पदं चित्वा लिखत ।
(घ) ‘तदेव नलिनीपत्रस्थितं राजते’ अत्र ‘तत्’ कस्मै प्रयुक्तम् ?
(ङ) ‘संतप्तायसि’ अत्र विशेष्यपदं किम् ?
उत्तरम् –
(क) पयसः,
(ख) तज्जायते,
(ग) पतितम्,
(घ) पयसे,
(ङ) अयसि ।
सम्पूर्णपाठाधारिताः अभ्यासप्रश्नाः
(1) अधोलिखितान् प्रश्नान् उत्तरत- –
(क) ‘सत्सङ्गतिः’ इति शब्दस्य कः अर्थः ?
उत्तरम् — ‘सत्सङ्गति:’ इति शब्दस्य अर्थः अस्ति- सज्जनानां सङ्गतिः इति । ‘सज्जनानां सङ्गति: सत्सङ्गतिः कथ्यते।
(ख) सज्जनाः कीदृशाः भवन्ति ?
उत्तरम् — सज्जनाः सत्यवादिनः, निर्मलहृदया: धर्माचारिणः च भवन्ति ।
(ग) सत्सङ्गतेः जनेषु कीदृशः प्रभावः भवति ?
उत्तरम् — सत्सङ्गत्या मानवजीवने परिवर्तनं भवति ।
(घ) सतां सङ्गेन केषां वर्धनं भवति ?
उत्तरम् — सतां सङ्गेन गुणानां वर्धनं भवति ।
(ङ) रामकृष्णपरमहंसस्य सङ्गतिम् अवाप्य स्वामी विवेकानन्दः किं कृतवान् ?
उत्तरम् — रामकृष्णपरमहंसस्य सङ्गतिम् अवाप्य स्वामी विवेकानन्दः भारतीयसंस्कृतेः डिण्डिमघोषं सम्पूर्णविश्वे कृतवान् ।
(च) कस्य प्रभावेण क्रूरः सम्राट् अशोकः अहिंसकः विनम्रः च अभवत्?
उत्तरम् — बुद्धस्य प्रभावेण क्रूरः सम्राट् अशोकः अहिंसकः विनम्रः च अभवत् ।
(छ) कस्य सङ्गतिं त्यक्त्वा सर्वदा कस्य सङ्गतिं कुर्यात् ?
उत्तरम् – दुर्जनस्य सङ्गतिं त्यक्त्वा सर्वदा सज्जनस्य सङ्गतिं कुर्यात् ।
(ज) मानवजीवने सत्सङ्गतेः के लाभाः सन्ति?
उत्तरम् – मानवजीवने सत्सङ्गतेः बहव: लाभाः सन्ति— सत्सङ्गतिः औषधवत् दुर्गुणान् दूरीकरोति, मानसं विमलीकरोति, अखिलम् अभीष्टं पूरयति, वाचि सत्यं सिंचति, मानवस्य सर्वविधं सौभाग्यं मङ्गलं च करोति ।
(2) कोष्ठकेभ्यः उचितम् उत्तरं चित्वा रिक्तस्थानानि पूरयत-
(क) सज्जनानां सङ्गतिः’ ………. भवति । (असङ्गतिः/सत्सङ्गतिः/विसङ्गतिः )
(ख) येषां हृदयं ………. भवति। (विमलं/सुदृढं / निर्मलं)
(ग) सत्सङ्गेन मानवजीवने ………… आगच्छति । (परिवर्तनम् / आवर्तनम्/समावर्तनम् )
(घ) दुर्जनसङ्गेन ………… वर्धनं भवति। (गुणानां/दोषाणां/रूपाणां)
(ङ) सत्सङ्गतिः औषधवत् दुर्गुणान् ……….. | (विमलीकरोति/समीपे करोति/दूरीकरोति)
(च) अखिलम् ……… पूरयति । (अभीष्टं/सभीष्टं/पापीष्टं)
(छ) सत्सङ्गति: मानवस्य सर्वविधं ……. च करोति । (दुर्भाग्यं मङ्गलं / सौभाग्यं मङ्गलं/मङ्गलं सुभाग्यं)
उत्तरम् —
(क) सज्जनानां सङ्गतिः सत्सङ्गतिः भवति ।
(ख) येषां हृदयं निर्मलं भवति ।
(ग) सत्सङ्गेन मानवजीवने परिवर्तनम् आगच्छति।
(घ) दुर्जनसङ्गेन दोषाणां वर्धनं भवति ।
(ङ) सत्सङ्गतिः औषधवत् दुर्गुणान् दूरीकरोति ।
(च) अखिलम् अभीष्टं पूरयति ।
(छ) सत्सङ्गतिः मानवस्य सर्वविधं सौभाग्यं मङ्गलं च करोति ।
