UK Board 9 Class Hindi Chapter 3 – धीरा बाला (संस्कृत विनोदिनी)
UK Board 9 Class Hindi Chapter 3 – धीरा बाला (संस्कृत विनोदिनी)
UK Board Solutions for Class 9th Hindi Chapter 3 – धीरा बाला (संस्कृत विनोदिनी)
धीरा बाला (धैर्यशालिनी बालिका)
पाठ का सार
नदी-पार मेले का आयोजन – किसी नगरी के बीच से एक नदी बहती थी। नदी के उस पार प्रतिवर्ष एक मेला लगता था। उस मेले को देखने के लिए अनेक ग्रामीण नदी को तैरकर उस पार जाया करते थे । एक बार एक पन्द्रह वर्षीया बालिका भी नौका में बैठकर अपने पिता के साथ मेला देखने जा रही थी ।
युवकों पर मकर का आक्रमण – नौका जब नदी के मध्य में पहुँची, तभी दूसरी ओर से डरे हुए दो युवकों को तेजी से नौका की ओर आते देखा। नदी में कोई मकर था। यह देखकर नौका में बैठे सभी लोग भयभीत हो उठे और नाविक को तेजी से नौका को आगे ले चलने के लिए कहने लगे।
बालिका द्वारा युवकों की प्राणरक्षा – सबको भयभीत देखकर बालिका भी भयभीत हो उठी, किन्तु उसका यह भय अपने लिए नहीं, बल्कि उन युवकों को बचाने के लिए था। युवकों की करुण पुकार सुनकर बालिका का मन दया से भर गया। वह उनकी प्राणरक्षा के लिए नदी में कूद गई और मछली की भाँति तैरती हुई उन युवकों के हाथ पकड़कर नौका तक ले आई। इस घटना को देखकर सभी लोग आश्चर्यचकित रह गए और उन्होंने बालिका के साहस की प्रशंसा की।
स्वतन्त्रता-संग्राम में महाकाली के समान प्रदर्शन – देश के स्वतन्त्रता-संग्राम में इसी बालिका ने लक्ष्मीबाई के रूप में महाकाली के समान अंग्रेज़ों का सामना कर उनका संहार किया।
पाठाधारित अवबोधन-कार्य एवं भावानुवाद
निर्देशः – अधोलिखितं गद्यांशं पठित्वा प्रश्नान् उत्तरत-
(1) इयम् एका ………… आगच्छन्ति स्म ।
शब्दार्थाः – इयम् = यह (स्त्रीलिङ्ग); नगर्याः = नगरी के; काचित् = कोई ; प्रवहति = बहती है; उभयतः = दोनों ओर; सङ्कीर्णः = छोटा; कश्चन = कोई; अपरपार्श्वे = दूसरी ओर, उस पार; आयोजिता = लगता; भागं ग्रहीतुम् = भाग लेने के लिए; बहुभ्यः = बहुत-से; तीर्त्वा = तैरकर; आगच्छन्ति स्म = आते थे।
सन्दर्भ:- – प्रस्तुत गद्यांश हमारी पाठ्यपुस्तक ‘संस्कृत विनोदिनी ( भाग – प्रथमः ) ‘ के ‘धीरा बाला’ नामक पाठ से उद्घृत है।
प्रसंग : – प्रस्तुत गद्यांश में किसी नदी के किनारे लगनेवाले मेले और लोगों के नदी तैरकर मेला देखने जाने का वर्णन किया गया है।
हिन्दी- भावानुवादः— यह एक नगरी है। इस नगरी के मध्य में कोई नदी बहती है। इस नदी के दोनों ओर वृक्ष और लताओं से संकुचित किया कोई सुन्दर प्रदेश दिखाई देता हैं। नदी के दूसरी ओर प्रतिवर्ष कोई मेला आयोजित होता है। उस मेले में भाग लेने के लिए बहुत-से गाँव के लोग नदी को तैरकर आते थे।
प्रश्नोत्तर
प्रश्ना: – 1. एकपदेन उत्तरत-
(क) इयं का?
(ख) नगर्याः मध्ये का प्रवहति ?
(ग) नद्या: अपरपार्श्वे का आयोजिता भवति ?
(घ) ग्रामेभ्यः जनाः कां तीर्त्वा आगच्छन्ति स्म ?
उत्तरम् – (क) नगरी, (ख) नदी, (ग) मेला, (घ) नदीम् ।
2. पूर्णवाक्येन उत्तरत-
(क) नदी कुत्र प्रवहति ?
(ख) नदीम् उभयतः कः दृश्यते ?
(ग) मेला कुत्र आयोजिता भवंति ?
(घ) किमर्थं जना: नदीं तीर्त्वा आगच्छन्ति स्म ?
उत्तरम् – (क) नदी नगर्या मध्ये प्रवहति ।
(ख) नदीम् उभयतः वृक्षलताभिः सङ्कीर्णः कश्चन सुन्दरप्रदेश: दृश्यते ।
(ग) नद्या: अपरपार्श्वे प्रतिवर्षं मेला आयोजिता भवति ।
(घ) मेलायां भागं ग्रहीतुं बहुभ्यः ग्रामेभ्यः जनाः नदीं तीर्त्वा आगच्छन्ति स्म ।
3. निर्देशानुसारम् उत्तरत-
(क) ‘नदीम् उभयतः’ अत्र ‘नदीम्’ इति पदे कस्मात् कारणात् प्रयुक्ताद्वितीया विभक्तिः ।
(ख) ‘मेला’ अस्य लिङ्गनिर्देशं कुरुत |
(ग) ‘क्त्वा’ प्रत्ययान्तपदं गद्यांशात् चित्वा लिखत ।
(घ) ‘आगच्छन्ति स्म’ अत्र प्रयुक्तः लकारः कः ?
उत्तरम् – (क) ‘उभयतः’ इति अव्यययोगात्,
(ख) स्त्रीलिङ्गम्,
(ग) तीर्त्वा,
(घ) लङ्लकारः ।
(2) कदाचित् पंचदशवर्षीया …………. चालयतु” इति ।
शब्दार्थाः – कदाचित् = कभी; पित्रा सह = पिता के साथ; प्रस्थिता = प्रस्थान की गई; चतुरमतिः = होशियार; तयोः = उन दोनों का; प्रयाणम् = कूच करना, चल देना; आरब्धम् = आरम्भ किया; आगता = आई; अपरस्मात् = दूसरे से; भीत्या = डर से; त्वरया = शीघ्रता से; कौचित् = कोई दो; मकरः = मगरमच्छ; आत्मनः = अपनी; विपदः = विपत्ति की; शङ्कया = शंका से; अंग्रे= आगे; चालयतु = चलाओ।
प्रसंगः—प्रस्तुत गद्यांश में एक बालिका के अपने पिता के साथ नौका द्वारा मेला देखने जाने और नदी के मध्य में पहुँचने पर दो युवकों पर मकर द्वारा हमला करने का वर्णन किया गया है।
हिन्दी- भावानुवादः – कभी पन्द्रह वर्षीया कोई बालिका पिता के साथ मेला (देखने) के लिए गई । वह बुद्धिमती और धैर्यशालिनी थी। नौका के द्वारा उन दोनों ने (मेले के लिए) प्रयाण किया। उस नौका में दूसरे भी बहुत लोग थे। जब नौका नदी के बीच में आई तो उस नदी के दूसरे भाग से भय और शीघ्रता से जल में तैरते आते हुए कोई दो युवक दिखाई दिए। नदी में कोई मगरमच्छं था। इस नौका में स्थित सब अपनी विपत्ति की आशंका से नाविक से बोले – “अरे! कृपा करके नौका को तेजी से आगे चलाओ।”
प्रश्नोत्तर
प्रश्नाः – 1. एकपदेन उत्तरत-
(क) बाला केन सह प्रस्थिता आसीत्?
(ख) कया प्रयाणम् आरब्धम् ?
(ग) नद्यां कः आसीत् ?
(घ) कस्याः शङ्कया नाविकम् अवदन् ?
उत्तरम्- (क) पित्रा, (ख) नौकया, (ग) मकर:, (घ) विपदः ।
2. पूर्णवाक्येन उत्तरत-
(क) का पित्रा सह मेलां प्रति प्रस्थिता आसीत् ?
(ख) बाला कीदृशी आसीत् ?
(ग) कदा जले तरन्तौ आगच्छन्तौ कौचित् युवकौ दृष्टौ ?
(घ) के आत्मनः विपदः शङ्कया नाविकम् अवदन् ?
(ङ) सर्वे नाविकं किम् अवदन् ?
उत्तरम् –
(क) कदाचित् पंचदशवर्षीया काचित् बाला पित्रा सह मेलां प्रति प्रस्थिता आसीत् ।
(ख) बाला चतुरमतिः धैर्यशालिनी च आसीत् ।
(ग) यदा नौका नद्याः मध्यभागम् आगता तदा जले तरन्तौ आगच्छन्तौ कौचित् युवकौ दृष्टौ ।
(घ) नौकायां स्थिताः सर्वे जनाः आत्मनः विपदः शङ्कया . नाविकम् अवदन्।
(ङ) सर्वे नाविकम् अवदन् – ” भोः ! कृपया नौकां वेगेन अग्रे चालयतु” इति।
3. निर्देशानुसारम् उत्तरत-
(क) ‘सा चतुरमतिः’ अत्र ‘सा’ इति सर्वनामपदं कस्य स्थाने प्रयुक्तम् ?
(ख) ‘नद्या:’ अस्मिन् पदे प्रयुक्ता विभक्तिः का?
(ग) ‘सम्पदः’ इति पदस्य विलोमपदं गद्यांशात् चित्वा लिखत।
(घ) ‘जनकेन’ अस्य पर्यायः कः ?
(ङ) ‘अपरस्मात् भागात्’ इत्यनयोः पदयोः विशेषणपदं किम् ?
उत्तरम् – (क) बाला, (ख) षष्ठी, (ग) विपदः, (घ) पित्रा, (ङ) अपरस्मात् ।
(3) सर्वेषां मुखेषु ………… प्रति आनीतवती ।
शब्दार्थाः – दृश्यते स्म = दिखती थी; भीतिः = भय; स्वविषयकचिन्ता = अपने से सम्बन्धित चिन्ता; कथम् = कैसे; स्यात् = हो; क्रन्दनम् = रोने का करुण स्वर; श्रुतवत्याः = सुनती हुई के; दयार्द्रम् = दया से आर्द्र, दया से पूर्ण; सङ्कल्प्य = निश्चय करके; पितरम् = पिता को; निवारिता = मना की गई, हटाई गई; कूर्दितवती = कूद गई; मीनः इव = मछली की तरह; दृढतया = मजबूती से; आनीतवती = ले आई।
प्रसंग : – नदी में मगरमच्छ होने की बात सुनकर नौका के सब लोग भयभीत हो उठे। लेकिन बालिका मगरमच्छ से हमला किए गए युवकों की प्राणरक्षा को लेकर भयभीत थी । अन्ततः उसने उन युवकों को नदी में कूदकर बचा लिया। इसी का वर्णन प्रस्तुत गद्यांश में किया गया है।
हिन्दी- भावानुवादः – सबके मुखों पर भय और आतंक की छाया दिखती थी। इस बालिका के मुख पर भी भय था । उसके भय का कारण तो अपने से सम्बन्धित चिन्ता नहीं थी, बल्कि उन दोनों (युवकों) की रक्षा कैसे हो, यह था । उन दोनों के करुणापूर्ण रुदन को सुनती हुई उसका मन दया से पूर्ण हो गया। वे दोनों रक्षा करने योग्य हैं अर्थात् उन दोनों को बचाया जाना चाहिए, यह निश्चय करके उसने पिता को देखा। इसके गई। मछली की तरह तैरती हुई वह उन दोनों के हाथों को मजबूती से पश्चात् उनके द्वारा मना की गई अर्थात् रोकी गई भी वह जल में कूद ही पकड़कर नौका में ले आई।
प्रश्नोत्तर
प्रश्नाः- 1. एकपदेन उत्तरत-
(क) बालायाः मुखे अपि का आसीत्?
(ख) बालायाः मनः किम् अभवत्?
(ग) सा कम् अपश्यत् ?
(घ) केन निवारिता सा जले कूर्दितवती ?
उत्तरम् — (क) भीति:, (ख) दयार्द्रम्, (ग) पितरम्, (घ) पित्रा ।
2. पूर्णवाक्येन उत्तरत-
(क) सर्वेषां मुखेषु का दृश्यते स्म ?
(ख) बालायाः भीत्याः कारणं किम् ?
(ग) कथं तस्याः मनः दयार्द्रम् अभवत्?
(घ) किं कृत्वा सा पितरम् अपश्यत् ?
(ङ) मीन: तरन्ती इव सा किं कृतवती ?
उत्तरम् –
(क) सर्वेषां मुखेषु भयस्य आतंकस्य च छाया दृश्यते स्म ।
(ख) बालायाः भीत्याः कारणं तु न स्वविषयकचिन्ता, अपितु तयोः रक्षणं कथं स्यात् इत्येव ।
(ग) युवकयोः क्रन्दनं श्रुतवत्याः तस्याः मनः दयार्द्रम् अभवत् ।
(घ) तौ रक्षणीयौ एव इति सङ्कल्प्य सा पितरम् अपश्यत् ।
(ङ) मीन: तरन्ती इव सा तयोः हस्तौ दृढतया ग्रहीत्वा नौकां प्रति आनीतवती ।
3. निर्देशानुसारम् उत्तरत-
(क) ‘ततः तेन निवारिता’ अत्र ‘तेन’ इति सर्वनामपदं कस्य संज्ञास्थाने प्रयुक्तम् ?
(ख) ‘आनीतवती’ इत्यस्य क्रियायाः कर्तृपदं किम् ?
(ग) ‘इत्येव’ अस्य पदस्य सन्धिच्छेदं कुरुत ।
(घ) ‘सङ्कल्प्य’ अत्र प्रकृति – प्रत्ययनिर्देशं कुरुत ।
उत्तरम् – (क) पित्रा, (ख) सा (बाला), (ग) इति + एव, (घ) सम् + √कल्प् + ल्यप् ।
(4) इमां घटनां …………… सर् रोज् नामकः ।
शब्दार्थाः – इमाम् = इसको; स्तब्धाः = = चकित; अभिनन्दितवान् = अभिनन्दन किया; बहुधा = बहुध अधिक; अश्लाघत = प्रशंसा की; बाल्यावस्थायाम् = बचपन में; एतादृशम् = ऐसे; प्रदर्शितवती = दिखानेवाली; महाकाली = माँ काली देवी; युद्ध्वा = युद्ध करके; आङ्ग्लेयान् = अंग्रेजों को; प्रकम्पितवती = कँपानेवाली; आत्यन्तम् = अत्यधिक; अत्युत्तमा = बहुत उत्तम; सेनानेत्री = सेनानी (स्त्रीलिंग); राज्ञी = रानी; कृतवत्सु = करनेवाली में; आङ्ग्लेय-सेना = अंग्रेजी सेना; अन्यतमः = सबसे मुख्य ।
प्रसंग : – प्रस्तुत गद्यांश में बताया गया है कि उन युवकों की रक्षा करनेवाली बालिका ही आगे चलकर रानी लक्ष्मीबाई के नाम से प्रसिद्ध हुई, जिसने अंग्रेजी – सेना के साथ बहुत वीरता से युद्ध किया ।
हिन्दी- भावानुवादः – इस घटना को देखकर सभी आश्चर्यचकित हो गए। उसके पिता ने भी उसका अभिनन्दन किया और उसके साहस की बहुत प्रशंसा की।
बाल्यावस्था (बचपन) में ही ऐसे साहस को दिखानेवाली वही भारत के स्वतन्त्रता-संग्राम में देवी महाकाली के समान युद्ध करके अंग्रेजों को कँपानेवाली लक्ष्मीबाई थी। ‘सब क्रान्तिकारियों के बीच में अत्यधिक साहसवाली और सबसे उत्तम सेनानी रानी लक्ष्मीबाई’ ऐसा उसके विषय में उसके साथ अंग्रेजी सेना के मुखियाओं में युद्ध करनेवालों में सबसे मुख्य सर् रोज् नामक (मुखिया) कहता है ।
प्रश्नोत्तर
प्रश्नाः- 1. एकपदेन उत्तरत-
(क) घटनां दृष्ट्वा सर्वेऽपि आश्चर्येण कीदृशाः अभवन् ?
(ख) सा का इव युद्ध्वा आङ्ग्लेयान् प्रकम्पितवती लक्ष्मीबाई?
(ग) तस्याः विषये कः वदति ?
उत्तरम् – (क) स्तब्धा:, (ख) महाकाली, (ग) सर् रोज्।
2. पूर्णवाक्येन उत्तरत-
(क) कथं सर्वेऽपि आश्चर्येण स्तब्धाः आसन् ?
(ख) कः अपि ताम् अभिनन्दितवान् ?
(ग) कं प्रदर्शितवती सा लक्ष्मीबाई?
(घ) तस्याः विषये आङ्ग्लेय- सेना – मुख्येषु अन्यतमः सर् रोज् किं वदति?
उत्तरम् –
(क) इमां घटनां दृष्ट्वा सर्वेऽपि आश्चर्येण स्तब्धाः आसन् ।
(ख) तस्याः पिता अपि ताम् अभिनन्दितवान् ।
(ग) बाल्यावस्थायामेव एतादृशं साहसं प्रदर्शितवती सा लक्ष्मीबाई।
(घ) तस्याः विषये आङ्ग्लेय- सेना – मुख्येषु अन्यतमः सर् रोज् नामकः वदति – ” क्रान्तिकारिणां सर्वेषां मध्ये आत्यन्तं साहसवती, सर्वेभ्यः अत्युत्तमा सेनानेत्री च राज्ञी लक्ष्मीबाई” इति ।
3. निर्देशानुसारम् उत्तरत-
(क) ‘स्तब्धा:’ इति शब्दस्य कोऽर्थ:-
‘मूर्च्छिताः, निरुत्तराः, चकिता: ‘ शुद्धम् उत्तरं लिख्यताम् ?
(ख) ‘अत्युत्तमा सेनानेत्री’ इत्यनयोः पदयोः विशेषणपदं किम् ?
(ग) ‘कृतवत्सु ‘ अत्र प्रयुक्ता विभक्तिः का? ।
(घ) ‘अत्युत्तमा’ अस्मिन् पदे सन्धिच्छेदं कुरुत
उत्तरम् – (क) चकिताः, (ख) अत्युत्तमा, (ग) सप्तमी, (घ) अति + उत्तमा ।
सम्पूर्णपाठाधारिताः अभ्यासप्रश्नाः
(1) एकपदेन उत्तरत-
(क) बाला केन सह मेलां प्रति प्रस्थिता आसीत् ?
उत्तरम् – पित्रा ।
(ख) कया तयोः प्रयाणम् आरब्धम् ?
उत्तरम् — नौकया।
(ग) नद्यां कश्चन कः आसीत्?
उत्तरम् — मकरः ।
(घ) कः ताम् अभिनन्दितवान् ?
उत्तरम् — पिता ।
(2) पूर्णवाक्येन उत्तरत-
(क) सर्वेषां मुखेषु किं दृश्यते स्म ?
उत्तरम् — सर्वेषां मुखेषु भयस्य आतंकस्य च छाया दृश्यते स्म ।
(ख) सा कथं तौ नौकां प्रति आनीतवती?
उत्तरम्— मीनः इव तरन्ती सा तयोः हस्तौ दृढतया गृहीत्वा नौकां प्रति आनीतवती ।
(ग) आङ्ग्लेय-सेना – मुख्येषु अन्यतमः सर् रोज् लक्ष्मीबाई – विषये किं वदति ?
उत्तरम् — “क्रान्तिकारिणां सर्वेषां मध्ये आत्यन्तं साहसवती, सर्वेभ्यः अत्युत्तमा सेनानेत्री च राज्ञी लक्ष्मीबाई” इति आङ्ग्लेय-सेना – मुख्येषु अन्यतमः सर् रोज् लक्ष्मीबाई – विषये वदति ।
(घ) तस्याः भीत्याः कारणं किम् आसीत्?
उत्तरम्— तस्याः भीत्याः कारणं तु न स्वविषयकचिन्ता, अपितु तयोः रक्षणं कथं स्यात् इति आसीत् ।
(ङ) पित्रा निवारिता अपि सा किं कृतवती ?
उत्तरम् — पित्रा निवारिता अपि सा जले कूर्दितवती ।
(3) रिक्तस्थानानि पूरयत-
(क) अस्याः ………… मध्ये काचित् नदी प्रवहति ।
(ख) बाल्यावस्थायामेव एतादृशं ……….. प्रदर्शितवती ।
(ग) सर्वेऽपि आश्चर्येण ………… अभवन्।
(घ) आंग्लेयान् ………….. लक्ष्मीबाई |
(ङ) सर्वे आत्मनः ………. शंकया नाविकम् अवदन्।
उत्तरम् — (क) अस्याः नगर्याः मध्ये काचित् नदी प्रवहति ।
(ख) बाल्यावस्थायामेव एतादृशं साहसं प्रदर्शितवती ।
(ग) सर्वेऽपि आश्चर्येण स्तब्धाः अभवन्।
(घ) आंग्लेयान् प्रकम्पितवती लक्ष्मीबाई।
(ङ) सर्वे आत्मनः विपदः शङ्कया नाविकम् अवदन्।
(4) तत् — एतत् — शब्दयोः उचितरूपैः रिक्तस्थानानि पूरयत-
यथा – (तत्) तया कर्तर्या सौचिकः वस्त्रं कर्तितवान् ।
(क) (एतत्) ……………. द्रोण्यां पेयं जलम् अस्ति ।
(ख) (एतत् ) …………… मापिकायाः मूल्यं दश रूप्यकाणि ।
(ग) (तत्) ……………. उत्पीठिकायां शिबिरवस्तूनि स्थापनीयानि ।
(घ) (एतत्) …………. सह अन्या भगिनी आगता अस्ति ।
(तत्) …………. का?
(ङ) (तत्) ……………… सख्या: स्वभावः सरलः अस्ति ।
(च) (एतत्) ……………….. लेखन्या लिखतु भवान्।
(छ) (तत्) ……………….. कथायां वीरवनितानां चरित्रचित्रणम् अस्ति ।
(ज) (एतत्) ……………….. वीथी साक्षात् मन्दिरं नयति ।
(झ) (तत्) ……………….. बालिकासु दुर्बुद्धिः नास्ति ।
(ञ) (एतत्) ……………. भगिन्यै मुख्यमन्त्री पारितोषिकं दत्तवान् ।
(ट) ( एतत्) ……………. कथाम् अहं दशवारं पठितवान् ।
(ठ) (एतत्) ……………. वर्णलेखनीभिः चित्रं रचयामः ।
(ड) (तत्) …………….. टीकानां कर्त्ता मल्लिनाथः ।
(ढ) (एतत्) ………. भारतीय-संस्कृत्यां महद् वैशिष्ट्यम् अस्ति।
उत्तरम् —
(क) एतस्यां द्रोण्यां पेयं जलम् अस्ति।
(ख) एतस्याः मापिकायाः मूल्यं दश रूप्यकाणि ।
(ग) तस्याम् उत्पीठिकायां शिबिरवस्तूनि स्थापनीयानि ।
(घ) एतया सह अन्या भगिनी आगता अस्ति । (तत्) सा का?
(ङ) तस्याः सख्या: स्वभावः सरलः अस्ति ।
(च) एतया लेखन्या लिखतु भवान् ।
(छ) तस्यां कथायां वीरवनितानां चरित्रचित्रणम् अस्ति ।
(ज) एषा वीथी साक्षात् मन्दिरं नयति ।
(झ) एतासु बालिकासु दुर्बुद्धिः नास्ति ।
(ञ) एतस्यै भगिन्यै मुख्यमन्त्री पारितोषिकं दत्तवान्।
(ट) एतां कथाम् अहं दशवारं पठितवान् ।
(ठ) एताभिः वर्णलेखनीभिः चित्रं रचयामः ।
(ड) तासां टीकानां कर्त्ता मल्लिनाथः ।
(ढ) एतस्यां भारतीय – संस्कृत्यां महद् वैशिष्ट्यम् अस्ति ।
(5) अधः कतिचन वाक्यानि सन्ति । तेषु अधोरेखाङ्कितं शब्दम् उद्दिश्य किं शब्दस्य स्त्रीलिङ्गरूपाणि उपयुज्य प्रश्नवाक्य लिखत-
यथा – सीता जनकपुत्री आसीत् । सीता का आसीत्?
(क) जनकः भूमौ सीतां प्राप्तवान्। ………… ?
(ख) सीतया सह रामस्य विवाहः अभवत् । ………… ?
(ग) हनुमान् सीतायै अङ्गुलीयकं दत्तवान् । ………… ?
(घ) रामः सीतायाः ऋते एकवर्षम् अवसत्। ………… ?
(ङ) सीतायाः प्रियः श्रीरामः । ………… ?
(च) सीतायाम् आदर्शनारी – गुणाः सन्ति । ………… ?
उत्तरम् —
(क) जनकः भूमौ कां प्राप्तवान् ?
(ख) कया सह रामस्य विवाहः अभवत्?
(ग) हनुमान् कस्यै अङ्गुलीयकं दत्तवान् ?
(घ) रामः कस्याः ऋते एकवर्षम् अवसत् ?
(ङ) कस्याः प्रियः श्रीराम: ?
(च) कस्याम् आदर्शनारी – गुणाः सन्ति ?
(6) प्रथमवाक्ये प्रयुक्तस्य सर्वनामशब्दस्य एव उचितरूपं द्वितीये वाक्ये रिक्तस्थाने लिखत-
(1) अयं वृक्षः । अस्य वृक्षस्य फलं मधुरं भवति ।
(अस्य, अस्या:, तस्य)
(2) ता: नर्तक्यः । …………. नर्तकीनां नृत्यम् अद्य आयोजितम् अस्ति ।
(एतेषां, एतासाम्, तासाम्)
(3) ते चतुराः । ………….. चतुरेभ्यः पारितोषिकं ददामि।
(एताभ्याम्, ताभ्याम्, तेभ्यः)
(4) इमे मम सुहृदः । ………….. सुहृदः अहं कदापि न विस्मरामि ।
(इमौ, तान्, इमान्)
(5) सा नदी । ……………. नद्यां बहवः नक्राः सन्ति ।
(तस्मिन्, तस्याम्, एतस्याम्)
(6) एते छात्राः । ………….. छात्रेषु क: चतुरः स्यात् ?
(एतेषु, एषु, तेषु)
(7) स पर्वतः । …………. पर्वतात् तिस्रः नद्यः उद्भवन्ति ।
(अस्मात्, तस्मात्, अस्मत्)
(8) इमे शिक्षिके । …………. शिक्षिकयोः पाठनेन छात्रा: तुष्यन्ति ।
(अनयोः, एतयोः, एतासाम्)
(9) ते आचार्याः । ………….. आचार्यान् वयं प्रणमामः ।
(एतान्, इमान्, तान्)
(10) इदं पुस्तकम्। ………….. पुस्तके बहूनि चित्राणि सन्ति ।
(एतस्मिन्, अस्मिन्, तस्मिन्)
(11) ताः धेनवः । ………… धेनुषु एका धेनुः कपिला अस्ति ।
(तासु, एतासु तेषु)
(12) एषः बालः। ………… बालाय किमपि न रोचते ।
(अस्मै, एतस्मैः, एतस्यै)
(13) तानि फलानि । ………… फलेभ्यः एकं भवान् स्वीकरोतु ।
(ताभ्यः, तेभ्यः, एभ्यः )
(14) इमे मयूराः । ………….. मयूरैः रुचिरं नृत्यते।
(ताभ्यः, एभि:, आभिः)
(15) ते घटाः । …………. घटानां वर्णः समानः ।
(तासाम्, तेषाम्, एषाम् )
(16) इमानि चित्राणि । …………. चित्रेभ्यः एकं पृथक् स्थापयतु ।
(एभ्यः, एताभ्यः, आभ्यः)
(17) इमा: नलिकाः । ………… नलिकाभ्यः जलं स्रवति ।
(आभ्यः, एभ्यः, ताभ्य:)
(18) अयं मार्गः । …………. मार्गेण गच्छति चेत् भवान् नगरं प्राप्नोति ।
(एतेन, अनेन, अनया)
(19) इमे वाहने। ………… वाहनयोः भवत्यै किं रोचते ?
(एनयो:, अनयोः, आवयोः )
(20) एताः शाटिकाः । …………. शाटिकानां विन्यास: मनोहर: अस्ति।
(आसाम्, एतासाम्, तासाम्)
(21) एतौ महाविद्यालयछात्रौ । ………….. छात्राभ्यां सह वार्त्तालापं कुर्मः।
(आभ्याम्, आवाभ्याम्, एताभ्याम्)
(22) इयं मम लेखनी। ………… लेखन्यै पञ्चविंशतिं रूप्यकाणि अददाम् ।
(अस्मै, अस्यै, एतस्यै)
(23) इमौ चषकौ । …………… चषकाभ्याम् अतिथिभ्यः फलरसं देहि ।
(एताभ्याम्, आभ्याम्, एभ्याम्)
उत्तरम्—
(1) अयं वृक्षः । अस्य वृक्षस्य फलं मधुरं भवति ।
(2) ता: नर्तक्यः। तासां नर्तकीनां नृत्यम् अद्य आयोजितम् अस्ति ।
(3) ते चतुराः । तेभ्यः चतुरेभ्यः पारितोषिकं ददामि।
(4) इमे मम सुहृदः । इमान् सुहृदः अहं कदापि न विस्मरामि ।
(5) सा नदी । तस्यां नद्यां बहवः नक्राः सन्ति ।
(6) एते छात्राः । एतेषु छात्रेषु कः चतुरः स्यात् ?
(7) स पर्वतः। तस्मात् पर्वतात् तिस्रः नद्यः उद्भवन्ति ।
(8) इमे शिक्षिके । अनयोः शिक्षिकयोः पाठनेन छात्राः तुष्यन्ति ।
(9) ते आचार्याः। तान् आचार्यान् वयं प्रणमामः ।
(10) इदम् पुस्तकम्। अस्मिन् पुस्तके बहूनि चित्राणि सन्ति ।
(11) ताः धेनवः । तासु धनुषु एका धेनुः कपिला अस्ति ।
(12) एषः बालः। अस्मै बालाय किमपि न रोचते ।
(13) तानि फलानि । तेभ्यः फलेभ्यः एकं भवान् स्वीकरोतु ।
(14) इमे मयूराः । एभिः मयूरैः रुचिरं नृत्यते ।
(15) ते घटाः । तेषां घटानां वर्णः समानः ।
(16) इमानि चित्राणि । एभ्यः चित्रेभ्यः एकं पृथक् स्थापयतु ।
(17) इमा: नलिका: । आभ्यः नलिकाभ्यः जलं स्रवति ।
(18) अयं मार्गः। अनेन मार्गेण गच्छति चेत् भवान् नगरं प्राप्नोति ।
(19) इमे वाहने। अनयोः वाहनयोः भवत्यै किं रोचते?
(20) एताः शाटिका: । एतासां शाटिकानां विन्यासः मनोहरः अस्ति ।
(21) एतौ महाविद्यालयछात्रौ । एताभ्यां छात्राभ्यां सह वार्तालापं कुर्मः ।
(22) इयं मम लेखनी। अस्यै लेखन्यै पञ्चविंशतिं रूप्यकाणि अददाम्।
(23) इमौ चषकौ । आभ्यां चषकाभ्याम् अतिथिभ्यः फलरसं देहि ।