UK Board 9 Class Hindi – (संस्कृत व्याकरण) – सन्धि
UK Board 9 Class Hindi – (संस्कृत व्याकरण) – सन्धि
UK Board Solutions for Class 9th Hindi – (संस्कृत व्याकरण और अनुवाद) – सन्धि
सन्धिः (स्वर सन्धिः )
स्वर अथवा अच् सन्धि
रिभाषा – “परं तथा पूर्व स्वरों के मिलने से जो विकार होता = है, उसे स्वर सन्धि कहते हैं। ” यथा — रवि + इन्द्र: रवीन्द्रः । यहाँ इ + इ = ई हुआ है। इ तथा इ दोनों ही स्वर हैं; अतः यहाँ स्वर सन्धि है ।
स्वर सन्धि के भेद
स्वर सन्धि के प्रमुख भेद इस प्रकार हैं-
1. दीर्घ सन्धि:, 2. यण् सन्धिः, 3. गुण सन्धिः, 4. वृद्धि सन्धि:, 5. अयादि सन्धिः, 6. पूर्वरूप सन्धिः, 7. प्रकृतिभावः ।
नोट – आपके पाठ्यक्रम में स्वर सन्धि के केवल तीन भेद – दीर्घ, वृद्धि और गुण सन्धि ही निर्धारित हैं; अतः हम यहाँ केवल इन्हीं का अध्ययन करेंगे।
1. दीर्घ सन्धिः (सूत्र – अकः सवर्णे दीर्घः) ।
परिभाषा — “जब ह्रस्व या दीर्घ अ, आ, इ, ई, उ, ऊ, ऋ, लृ वर्ण के पश्चात् इनके सवर्ण वर्ण आते हैं तो दोनों मिलकर क्रमशः आ, ई, ऊ और ॠ बन जाते हैं, तब दीर्घ सन्धि कहलाती है।” ‘लू’ वर्ण का दीर्घ नहीं होता है।
उदाहरण-
(अ) अ या आ के पश्चात् अ या आ = आ
अद्य + अपि = अद्यापि ।
तत्र + अयम् = तत्रायम्।
दैत्य + अरि = दैत्यारि ।
हिम + आलय: = हिमालयः ।
पुस्तक + आलय: = पुस्तकालयः ।
शस्त्र + आगार : = शस्त्रागारः ।
विद्या + अर्थी = विद्यार्थी ।
विद्या + आलय: = विद्यालयः ।
(ब) इ या ई के पश्चात् इ या ई = ई
रवि + इन्द्रः = रवीन्द्रः ।
मुनि + इन्द्रः = मुनीन्द्रः ।
कवि + इन्द्रः = कवीन्द्रः ।
कपि + ईश: = कपीशः ।
सती + इन्द्रः = सतीन्द्रः ।
गौरी + ईश: = गौरीशः ।
श्री + ईश: = श्रीश:।
(स) उ या ऊ के पश्चात् उ या ऊ = ऊ
भानु + उदयः = भानूदयः।
विधु + उदयः = विधूदयः ।
गुरु + उपदेश: = गुरूपदेशः ।
साधु + उक्तम् = साधूक्तम्।
लघु + ऊर्मिः = लघूर्मि: ।
वधू + उत्सव: = वधूत्सवः |
चमू + ऊर्जितम् = चमूर्जितम्।
(द) ॠ या ॠ के पश्चात् ऋ या ऋ = ऋ
मातृ + ऋणम् = मातॄणम्।
होतृ + ऋकारः = होतृकारः ।
2. वृद्धि सन्धिः (सूत्र — वृद्धिरेचि) ।
परिभाषा – “जब अ या आ के बाद ए यां ऐ/ओ या औ आते हैं तो दोनों मिलकर क्रमश: ऐ और औ हो जाते हैं, तब वृद्धि सन्धि होती है । “
उदाहरण-
(अ) अ या आ के बाद ए या ऐ = ऐ
न + एवम् = नैवम् ।
धन + एषणा धनैषणा ।
मत + ऐक्यम् = मतैक्यम्।
देव + ऐश्वर्यम् = देवैश्वर्यम् ।
सदा + एव = सदैव।
मा + एवम् = मैवम्।
लता + एषा = लतैषा ।
(ब) अ या आ के बाद ओ या औ = औ
जल + ओघः = जलौघः ।
वन + ओकस: = वनौकसः ।
पुष्प + ओघः = पुष्पौघः ।
वन + औषधिः = वनौषधिः ।
देव + औदार्यम् = देवौदार्यम् ।
महा + औषधिः = महौषधिः ।
3. गुण सन्धिः (सूत्र – आद्गुणः ) ।
परिभाषा – “जब अ या आ के बाद इ या ई, उ या ऊ, ऋ या लृ आते हैं तो दोनों मिलकर क्रमशः ए, ओ, अर् और अल् हो जाते हैं, तब गुण सन्धि होती है। “
उदाहरण-
(अ) अ या आ के बाद इ या ई हों तो दोनों मिलकर ‘ए’ हो जाते हैं-
गण + इन्द्रः = गणेन्द्रः ।
च + इष्टा = चेष्टा ।
गण + ईश: = गणेशः ।
नर + ईश: = नरेश: ।
राजा + इन्द्रः = राजेन्द्रः ।
तथा + इति = तथेति ।
रमा + ईश: = रमेशः ।
महा + ईश: = महेशः ।
(ब) अ या आ के बाद उ या ऊ = ओ
सर्व + उदयः = सर्वोदयः ।
पृष्ठ + उपरि = पृष्ठोपरि ।
वन + उत्सवः = वनोत्सवः ।
चन्द्र + उदयः = चन्द्रोदयः ।
गङ्गा + उदकम् = गङ्गोदकम् ।
महा + उत्सव: = महोत्सवः ।
राजा + उवाच = राजोवाच ।
(स) अ या आ के बाद ऋ = अर्
वसन्त + ऋतु: = वसन्तर्तुः।
देव + ऋषिः = देवर्षिः ।
सप्त + ऋषिः = सप्तर्षिः।
देव + ऋणम् = देवर्णम्।
महा + ऋषिः = महर्षिः ।
(द) अ या आ के बाद लृ = अल्
तव + लृकारः = तवल्कारः।
अभ्यासः
1. सन्धिं कुरुत सन्धि- नाम च लिखत (सन्धि कीजिए और सन्धि- नाम लिखिए ) –
2. अधोलिखितेषु वाक्येषु स्थूलपदेषु सन्धिच्छेदम् अथवा कुरुत (निम्नलिखित वाक्यों में मोटे पदों में सन्धि-विच्छेद अथवा सन्धि कीजिए ) –
